Namn frå tysk og nederlandsk i Noreg

4.2.2011 Namn frå tysk og nederlandsk;

Akselberg, Utne

1

PERSONNAMN FRÅ TYSK OG NEDERLANDSK I

NOREG

Nordisk (LLE)

Ivar Utne, Gunnstein Akselberg

Namn frå tysk og nederlandsk i Noreg

• Førenamn og etternamn fra tysk, nederlandsk og frisisk har kome til Noreg med innvandring og sjøfart gjennom fleire hundre år.

• Kva språkleg og kulturelt opphav har namna?

• Korleis kom namna i bruk i Noreg –

• kor,

• for kven,

• kor vanleg,

• når, og

• korleis vart uttale og skrivemåtar endra?

(04.02.2011 14:10)

Vi kan sjå tyske og nederlandske namn i vår kvardag og i historia vår

• Historie, vestlandshistorie

historieundervisning norskundervisning

• Identitet, namn i vår kultur

• I familiane våre

• Utfyller forrige time om elevoppgåver

Språkleg og kulturelt opphav

• Gammalt tysk

• Kristne namn i tysk form

(apostlar, NT elles, helgenar, GT)

Gammalt tysk opphav

Namn

• Adelheid

• Gertrud, Gertrude

• Arnd, Arnt

• Bernhard

• Engelbrecht

• Gerhard

• Siewerd, Siewert (helst nl.)

• ...

Byggjesteinar, tydingar

• kamp

• siger

• råd, avgjerd

• gud

• ....

mange ledd liknar dei nordiske namneledda

Adelheid

> Alida

> Alis(e)

> Alette

> Tale

> Heidi

> Adele

> (norsk) > Ådel

Gertrud, Gertrude

> Gesa, Geske, Gesine

> Trude (Noreg, særleg på 1900-talet)

Arnd og Arnt; Bernhard

Arnd, Arnt av Arnold;

> i Noreg: Arnt, Arent) Bernhard

> Bernd (Bernt)

> Harda

Engelbrecht

Engelbrecht

(ikkje brukt på tysk no, men heller Engelbert)

> Brecht (Brikt)

> Engel

Gerhard

Gerhard

> Gerd, Gert

> Gjert

> Harda

Siegward, Siewert

• Siegward

(i Noreg som Sigvard; seinare til Noreg enn Sivert)

• Siewert (< Siegward)

(i Noreg som Sivert og Syver)

Språk i slekt

• Det er slektskap mellom tysk og norsk.

• Namn har blittt til på tysk og norsk med delar

som har same bakgrunn og tyding.

’kamp’

'kamp’, gund

• Hildegund, Günt(h)er (jf. heri); Gunda 'kamp', 'strid’, hild

• Hildegund, Hildebrand, Hildegard, Mechthild (jf. maht)

• ! Tilsvarande for nordisk Hildegunn, Gunnhild, Gunnar

’siger’

'siger’, sieg

• Siegwart, Siegmund, Siegfried

• Sieuwerd (nederlandsk) 'vaktar’, wart, ward

• Siegwart

• Til norsk: Syver, Sivert, Sigvart

• ! Tilsvarande for nordisk Sigurd (Sjur)

’råd’, ’avgjerd’

'råd', ’avgjerd’, rein (regin, ragin)

• Reinwald, Reinhold, Reinald, Reinhard, Reimund

> (andre språk) Reinert, Raymond

• ! Tilsvarande opphav for nordisk Ragnvald, Ragnhild

gud

’gud’, gott

• Gottfried, Gottschalk, + nydanninger 1600–1700-talet

• ! Tilsvarande for nordisk Gudrun, Gudbrand, Gudmund, Gudeleiv

*Ingwa, *Ingwi, ein gud (jf. òg nordisk Ing, Yngve)

• Ingwald

• ! Tilsvarande for nordisk Ingvald, jf. Ingeborg, Yngve

Uttale (1 av 2)

• Gerhard, tysk, [gerhart]

v

• Gerd, tysk, [gert]

v

• Gert, norsk, [gert, jert, jært]

v

• Gjert, norsk, [jert, jært, jæȘ, jeȑt, jæȑt] ([Ș] er

samanslått/assimilert [rt] i austnorsk og trøndersk, [ȑ] er skarre-r)

Uttale (2 av 2)

• Gertrud [gertrut] > Gertrud, Gjertrud (norsk) [jertru, jærtru]

• Gertrud > Gesa (tysk) > Geske (tysk) > Gjeske (norsk), Giske, Gisken (norsk)

• Engelbrecht (tysk), Engelbrekt, Engebret,

Embret, Ingebrikt, Imrik

I bruk i Noreg?

• Korleis?

• Kor?

• For kven?

• Kor vanleg?

• Når?

Korleis?

Gjennom innvandrarar, dvs. ikkje så mykje gjennom rein kulturell påverknad

• Handelsfamiliar

• Embetsfamiliar

• Arbeidsfolk

• Handel, (langs kysten)

• Bergverk (Kongsberg o.a.)

• Hansaen kunne ikkje stifte familie, men mange andre kom frå tysk og nederlandsk område.

Kor?

• Byane

• Handelsvegane, handelshus

• Bergverk, gruve

For kven?

• Innvandrarar

• Borgarskap, handelsfolk, først i byane

• Meir folkeleg etter kvart

Kor vanleg?

Rundt 5 % av fødde i Noreg på slutten av 1700- talet.

(4,4 % kvinner og 5,0 % menn;

Norsk personnamnleksikon, 1. utg., 1982, s. 61)

Når?

• Med innvandring: Frå 1300-talet, mest frå 1600- og 1700-talet. Mindre innvandring etter det.

• Kulturkontakt, dvs. bokleg kultur, medium. På

1800-talet, mindre på 1900-talet. Heidi er blant

dei siste.

Kristne namn frå tysk

• Else (< Elisabet)

• Grethe, Grete (< Margareta)

• Hans (< Johannes)

• Johann (< Johannes; norsk Johan)

• Klaus, Claus (< Nikolaus)

• Lorentz (< Laurentius, Lars)

Former

Forminskingsformer

• Katrinchen, Silke, ...

Kortformer

• Trude, Heidi (ovanfor)

Kombinert forkorting og forminsking

• Lisken (Elisabet) Skriftvariantar

• Petritje, Petrikke, ...

Forminskingsformer (diminutivar), kristne kvinnenamn

• Annichen (< Anna)

• Jannicke (< Jan, Jannich)

• Lisken (< Elisabet)

• Silke (< Cecilie)

• Katrinchen (< Katrine)

• Geske, Giske,Gjeska (Gertrud > Gesa > Geske)

Forminskingsformer, tyske

• Wenche

(< win, 'venn'; tysk Wencke Myhre)

• Wibeke og Wibke

(< wig, 'kamp')

• Wiweke (som Wibeke)

jf. norsk butikkjede, Vivikes

http://www.vivikes.no/

• (Dyveke (< 'due'), nederlandsk)

Forminskingsformer, mannsnamn

• Helmich (Wilhelm)

• Wilken (Wilhelm)

• Könich (Kjønik; Konrad > Köne)

• Henki (Heinrich)

• Henko (Heinrich)

• Janko (Jan, Johannes)

Forkorting og forminsking

Wilhelm v

Wilhelmina (ending frå manns- til kvinnenamn, ”movering”) v

Mina (kortform) v

Minka (ny ending lagd til; i dette tilfellet helst som munnleg form)

Skriftvariantar, 1700-talet (1 av 2)

Janniche Janiche Janicke Jannike Jannika

E-ending var dansk og a-ending var norsk uttale.

Skriftvariantar, 1700-talet (2 av 2)

Petriche Petritje Petrika Petrikke Petrike

Frå Peter eller Petter.

Nederlandsk, tysk opphav

• Gesine (< Gesa < Gertrud(e))

• Dyveke (< 'due'), mannsnamnet Duive)

• Dirk (òg lågtysk) (< Dietrich)

• Evert

(tilsv. Eberhard, ’villsvin’, tilsv. -jor- i norrønt, som norsk Jorunn)

• Reinerd, Reinert

(< tysk Renhard; > norsk Reinert)

• Hendrik, Henrik

(< tysk Heinrich)

Nederlandsk, kristen bakgrunn

• Antonius > Teunis (holl.) /tønnis/ > Tønnes

• Matthias > Teis, Tijs [teis] (holl.) > Teis

• Johannes > Johann > Jan

• Peter > Piter, Pitter

> norsk Petter, Pitter; jf. eng. Peter)

• Cornelius

Frå nordisk til tysk (1 av 2)

Rundt år 1900 og i dei første tiåra etter var mange av de nordiske namna populære i Tyskland, blant anna:

• Sigrid

• Ingeborg

• Ingrid

• Astrid

• Helga -

• Karin (svensk av Katarina, blant 10 på topp i Tyskland)

Frå nordisk til tysk (2 av 2)

• Knut

• Hjalmar

• Gustav

• Helge

• Björn

• Harald

• Sven (svensk form, blant 10 på topp i Tyskland)

• Rolf (frå tysk?; tysk har same form på heimleg grunnlag)

Denne spreiinga hadde ein pause frå midten av 1930-åra til 1945 fordi nazi- regimet forbaud utanlandske namn, og etter det har det dabba av.

(Seibicke: Vornamen, 2002, s. 124–125)

Etternamn -- tyske, nederlandske

• Yrkesnamn

• Eigenskapar

• Kallenamn

• Patronym, tilsv. sen-namn

• Stadnamn, landsbyar, store stader

• Stadnamn, bustader

• Innbyggjarnamn frå områdenamn

• (eksempel på eiga nettside)

Yrkesnamn til etternamn

møllar

tønnemakar/-binnar skreddar

slaktar, kjøtthandlar godsforvaltar, bonde dommar

nepedyrkar, bete- Müller,

Bødtker, Binder/ Binner, Schröder,

Fleischer, Meyer, Richter, Rieber

Forklaring Tyske

Eigenskapar til etternamn

Blaauw Rasch

Neumann

Nederlandsk Tysk

Kallenamn til etternamn

Nieuwejaar 'stolt'

'pen, skjønn' 'nytt år'

Stoltz,

Schøneman

Nederlandsk Forklaring

Tysk

Patronym, tilsv. sen-namn

Martens Frick

Wessel, Warncke Martin

Fredrik Werner Paul

Jørgen, Georg Martens

Friele

Wessel, Warncke Pavels

Irgens Fasting

Nederlandsk Forklaring

Tysk

Stadnamn: landsbyar, store stader -- til etternamn

Geelmuyden,

von Erpecom (i Belgia)

(van Beethoven; ’betegarden’) Cappelen

Angell Kroepelin Hambro Wessel

Etter nederlandske stader Etter tyske stader

Stadnamn: bustader -- til etternamn

Thormøhlen

’hestegarden’

’brønn’

'mølla' (ter = frå) Konow

Brynner

Nederlandsk Forklaring

Tysk

Innbyggjarnamn, frå områdenamn -- til etternamn

Friis Frisland

Holstein Bayern Westfalen

Vendland, vendar/slavar Bremen

Friis Holst Beyer

Westphal Wendt Bremer

Nederlandsk Forklaring

Tysk

Kontaktinfo

Ivar Utnes navnesider på nett:

• http://www.uib.no/lle/ressurser/tjenester/personnavn

• [email protected]

• [email protected]