1 INNLEIING NOTAT

(1)

NOTAT

Oppdragsgjevar: Multiconsult AS

Oppdrag: 530733 – Utgreiing sjøkabelalternativ Offerdal kraftverk Del: Kulturminne og kulturmiljø

Dato: 2013-05-06

Skrive av: Kjell Arne Valvik Kvalitetskontroll: Astrid Storøy

TILLEGGSUTGREIING SJØKABELALTERNATIV OFFERDAL KRAFTVERK, FAGTEMA KULTURMINNE OG KULTURMILJØ

INNHALD

1 Innleiing ... 1

2 Tilleggsutgreiing sjøkabelalterativ i Naddvik ... 2

2.1 Alternativ K1 ... 3

3 Oppsummering tilleggsutgreiing sjøkabelalternativ i Naddvik ... 5

4 Tilleggsvurderingar og avbøtande tiltak knytt til kulturmiljøet ‘Ne fø’ sjøen’ i Indre Offerdal 6 4.1 Kulturhistorisk utvikling ‘Ne fø’ sjøen’ ... 8

4.2 Avbøtande tiltak ...12

5 Litteratur og kjelder ...14

1 INNLEIING

Denne tilleggsutgreiinga for deltema kulturminne og kulturmiljø omhandlar kun vurderingar av fire nye sjøkabelalternativ knytt til kulturminneverdiane i Naddvik, samt tilleggsvurdering og avbøtende tiltak knytt til kulturmiljøet ‘Ne fø’ sjøen’ i Indre Offerdal. For

grunnlagsinformasjon, metode og kulturhistoriske verdivurderingar i dei aktuelle områda viser vi til fagrapport «Offerdal kraftverk. Årdal i Sogn og Fjordane - Konsekvensutredning deltema kulturminner og kulturmiljø», datert 26. september 2011. For vurderingar av konsekvensar som dei ulike utbyggingsalternativa har for fagtema kulturminne og kulturmiljø, viser vi også til konsekvensutgreiinga frå 2011.

Ein gjennomgang av kjende automatisk freda kulturminne og kulturminne frå nyare tid i Indre Offerdal og Naddvik viser ingen endringer frå utgreiinga i 2011 til i dag.

Kulturmiljøavgrensingane og verdivurderingane som blei gjort i 2011 ligg derfor til grunn for vurderinga av dei fire nye sjøkabelalternativa i Naddvik.

(2)

NOTAT

2 TILLEGGSUTGREIING SJØKABELALTERATIV I NADDVIK

Automatisk fredet kulturminne, enkeltpunkt Automatisk fredete kulturminner, flate

Meldepliktig i hht kml §25 Annet SEFARK- bygg, Ruin eller fjernet objekt.

Figur 1. Temakart kulturminne og kulturmiljø. KM5 – Naddvik er vurdert til stor kulturhistorisk verdi i

temarapporten «Offerdal kraftverk. Årdal i Sogn og Fjordane - Konsekvensutredning deltema kulturminner og kulturmiljø», datert 26. september 2011.

(3)

NOTAT

Figur 2. Alle dei fire sjøkabelalternativa(raud strek)sett i høve til kulturminna innanfor kulturmiljøet med stor kulturhistorisk verdi i Naddvik. Kjelde: www.askeladden.ra.no.

2.1 Alternativ K1

Omfang:

Sjøkabel over Årdalsfjorden til Jensehamnen. Jordkabel langs Fv 53 til Nysetelvi og langs tilkomstvegen til Naddvik kraftstasjon fram til eksisterande friluftsanlegg.

Tiltaket råkar ikkje kjende automatisk freda kulturminne eller kulturminne frå nyare tid langs den aktuelle strekninga. Tiltaket er vurdert til ikkje å ha visuell innverknad på kulturmiljøet i Naddvik.

Tiltaket vil ikkje redusere dei kulturhistoriske verdiane og samanhengane i kulturlandskapet knytt til kulturmiljøet i Naddvik, og er derfor vurdert til ikkje å ha negativt omfang.

Konsekvens:

Stor verdi kombinert med intetomfang gir ubetydeleg konsekvens (0).

(4)

NOTAT

2.2 Alternativ K2

Omfang:

Sjøkabel over Årdalsfjorden til utløpstunnel frå Naddvik kraftstasjon. Kabel gjennom

utløpstunnel og tilkomsttunnelen til Naddvik kraftstasjon fram til eksisterande friluftsanlegg.

Tiltaket vil ikkje redusere dei kulturhistoriske verdiane og samanhengane i kulturlandskapet knytt til kulturmiljøet i Naddvik, og er derfor vurdert til ikkje å ha negativt omfang.

Konsekvens:

Stor verdi kombinert med intet omfang gir ubetydeleg konsekvens (0).

2.3 Alternativ K3

Omfang:

Sjøkabel over Årdalsfjorden til utløpstunnel frå Naddvik kraftstasjon. Jordkabel langs Fv 53til Nysetelvi og langs tilkomstvegen til Naddvik kraftstasjon fram til eksisterande friluftsanlegg.

Tiltaket vil ikkje redusere dei kulturhistoriske verdiane og samanhengane i kulturlandskapet knytttil kulturmiljøet i Naddvik, og er derfor vurdert til ikkje å ha negativt omfang.

Konsekvens:

Stor verdi kombinert med intet omfang gir ubetydeleg konsekvens (0).

(5)

NOTAT

2.4 Alternativ K4

Omfang:

Sjøkabel over Årdalsfjorden til betongkai/elveosen i Naddvik. Jordkabel langs eksisterande privat og offentleg veg på vestsida av Nysetelvi i Naddvik og fram til eksisterande

friluftsanlegg for Naddvik kraftstasjon. Alternativet vil medføre graving av kabelgrøft tett på kulturminne frå nyare tid, jf. Fig.2. Dette vil kunne gje negative konsekvensar for kulturminna.

Tiltaket vil berre i liten grad redusere dei kulturhistoriske verdiane og samanhengane i kulturlandskapet knytt til kulturmiljøet i Naddvik. På føresetnad om atkulturminne frå nyare tid ikkje vert direkte råka ved graving av grøfter og at terrenget blir tilbakeført som før, er tiltaket vurdert til å ha intet til lite negativt omfang.

Konsekvens:

Stor verdi kombinert med intettil lite negativt omfang gir ubetydelegtil liten negativ konsekvens (0/-).

3 OPPSUMMERING TILLEGGSUTGREIING SJØKABELALTERNATIV I NADDVIK

Dei firealternativa(K1-K4) for nettilknyting har ingen direkte konfliktar med automatisk freda kulturminne eller kulturminne frå nyare tid. Tre alternativ(K1, K2 og K3)er vurdert til ikkje å ha negativ konsekvens for kulturminne eller kulturmiljø i Naddvik, og er derfor likestilt.

Alternativ K4, med jordkabel langs eksisterande privat og offentleg veg på vestsida av Nysetelvi i Naddvik og fram til eksisterande friluftsanlegg for Naddvik kraftstasjon, vil medføre graving av kabelgrøft tett på kulturminne frå nyare tid (SEFRAK registrerte bygningar). Dette vil kunne gje negative konsekvensar for kulturminna. Det er potesial for funn av hittil ikkje kjende fornminne under flat mark ved dette alternativet(K4).

Kulturmiljø Alt. K1 Alt. K2 Alt. K3 Alt. K4

KM Naddvik (stor verdi)

0 0 0 0 / -

Rangering 1 1 1 2

Alternativ K1, K2 og K3 er rangert som dei beste alternativa med omsyn på kulturminne og kulturmiljø. K4 er rangert som det dårlegastealternativet.

(6)

NOTAT

4 TILLEGGSVURDERINGAR OG AVBØTANDE TILTAK KNYTT TIL KULTURMILJØET ‘NE FØ’ SJØEN’ I INDRE OFFERDAL

Som det går fram av fagrapporten frå 2011er anlegget ‘Ne fø’ sjøen’ i Indre Offerdal vurdert til å vera eit viktig kulturmiljø med stor kulturhistorisk verdi. Kulturminna ‘Ne fø’ sjøen’ har derfor trekt opp verdien på det samla kulturmiljøet i Indre Offerdal.

Figur 3. Indre Offerdal sett frå Årdalsfjorden. Kjelde: Dokumentasjon frå ”Offerdalskurset” 1988-93 og Arkitektene Hansteen AS prosejktarbeid frå 1984-2004.

For grunnlagsinformasjon, metode, verdi- og konsekvensvurderingar knytt til KM2 Indre Offerdal viser vi til ovanfor nemnde fagrapport. I denne tilleggsutgreiinga er det gjort ei tilleggsvurdering knytt til avbøtende tiltak for kulturmiljøet ‘Ne fø’ sjøen’ i Indre Offerdal på grunnlag av arkitekt Hansteen sine oppmålingar og skisser over ein lenger periode (1984 – 2004).

(7)

NOTAT

Figur 4. Delar av kulturmiljøet (‘Ne fø’ sjøen’) i Indre Offerdal sett frå Årdalsfjorden. Kjelde: Dokumentasjon frå

”Offerdalskurset” 1988-93 og Arkitektene Hansteen AS prosejktarbeid frå 1984-2004.

Innafor kulturmiljøet finn ein trekk frå det førindustrielle jordbrukssamfunnet og det gryande tidlege industrisamfunnet, her representert ved sag- og mølledrift. Ein viktig del av utviklinga av vasskraftbasert energi er bevart og synleg i Indre Offerdal.

Figur 5. Fjorden som transportveg er framtredande innafor kulturmiljøet og forsterkar den kulturhistoriske opplevinga.

(8)

NOTAT

4.1 Kulturhistorisk utvikling ‘Ne fø’ sjøen’

Staden viser både eit tydeleg tidsbilete frå første delen av 1900-talet og den utviklinga som ligg før den tid. Hovudvekta er på 1800-talet, men med røter tilbake til 1600-talet.

Samstundes illustrerer staden dei to viktigaste føresetnadene for utviklinga av ein stad, nemleg nærværet av materielle ressursar og kommunikasjonsvegar. I dette tilfellet er ressursane skog og vatn, med elva og fjorden som transportvegar.

Figur 6. Skissene over viser situasjonen i 1856 (til venstre), 1867(i midten) og 1921. Kjelde: Dokumentasjon frå

”Offerdalskurset” 1988-93 og Arkitektene Hansteen AS prosejktarbeid frå 1984.

I 1856 vart den første branntaksten halden i Indre Offerdal med grundig dokumentasjon av husa ‘Ne fø’ sjøen’. Midt i klynga ruva eit toetasjes våningshus. Dette er vestre del av det noverande stovehuset.

Figur 7. Noverande stovehus.

(9)

NOTAT

I bakken bak låg eit mindre våningshus på ein høg grunnmur. Framføre dette stod eit stort stabbur. Det stod eit saghus der som målte om lag ein tredel av det noverande i grunnflate.

Nærmast sjøen låg eit eldhus og innanfor det eit lite stabbur og ein fjøs. Dei fleste

bygningane hadde torv på taket. Rett vest for det store stovehuset låg to naust, det eine med våning i andre høgda.

Neste gong bygningane vart taksert, i 1867, hadde det gamle våningshuset vorte ein del av første etasje i den nye sjøbua, det store stabburet var kome på plass bak stovehuset, og det var bygd eit nytt fjøs med låve lengre oppe i bakken. Det var også bygd eit nytt saghus som var om lag dobbelt så stort som det gamle. Tunet hadde begynt å ta ei form vi kan kjenne att i dag.

Det vart halde branntakst i 1872 og 1921. Den siste dokumenterer tydeleg staden som fullt utvikla og produksjonsmessig på topp. Mølla kom til i 1899-1900. Om lag på same tid vart også driftsbygningen i si noverande form reist - truleg med gjenbruk av fundamentet til den som var bygd mellom 1856 og 1867 og seinare rive. Saghuset vart forlenga tidleg på 1900- talet for å gi plass til sirkelsagene.

Figur 8. Jekt og motorbåtar ved kai ein gang mellom 1. og 2. verdskrig. Taksten i 1921 er den første som nemner kaianlegga, men Ivar E. Offerdal fekk bygd dampskipskai alt i 1898. Kjelde: Dokumentasjon frå ”Offerdalskurset”

1988-93 og Arkitektene Hansteen AS prosejktarbeid frå 1984-2004.

Anlegget er tufta på vatnet i elva og fjorden. Vatnet blei brukt til tømmertransport og som kraftkjelde for alt maskineri. Mølla blei driven av eit stort overfallsvasshjul. Saga blei driven av underfallsvasshjul, og har framleis både rammesager og sirkelsag intakt. Det var også opptrekksspill av antatt vanleg underfallshjultype, for å dra opp tømmer som var fløtra på fjorden. Det intensive hagebruket var avhengig av kunstig vatning med pumpe og

vassrenner. Pumpemaskineriet hadde vasshjul av stål. Mange typar vasshjul er derfor representert i anlegget i Indre Offerdal. Vassrenner, kaier og damanlegg er dokumentert og delvis restaurert eller gjenoppbygd.

(10)

NOTAT

1 Mølla 2 Saga 3 Naustet 4 Sjøbua 5 Eldhuset 6 Smia 7 Stovehuset 8 Stabburet 9 Driftsbygningen 10 Kvernhustufta 11 Turkestova 12 Sleipi (tømmerrenna) 13 Til pumpehuset

Figur 9. Skisse frå 2008 som syner kulturminneverdiane på staden i dag. Kjelde: Dokumentasjon frå

”Offerdalskurset” 1988-93 og Arkitektene Hansteen AS prosejktarbeid frå 1984-2004.

(11)

NOTAT

Istandsetjing av dei samla vassdrivne anlegga, med sag og mølle, er dei største enkelttiltaka som står att. Dette er viktig både på grunn av den tekniske tilstanden til fleire kritiske element og kompetansen som krevjast for å få dette til, og av omsyn til moglegheita for vesentleg auka formidlingsattraksjon. Dette dreiar seg om å sette mølle og sag med alt maskineri, vassrenner og vasshjul i driftsklar stand. Andre store tiltak som står att er gjenreising av kaier.

Mølledrifta vart stengd i 1940 og kom ikkje i bruk att etter krigen. Saga gjekk ut av bruk frå 1951. Den direkte vasskrafta kunne ikkje lenger konkurrera med elektrisitet og andre energiformer, og produksjons- og transportvilkåra vart radikalt endra. Bygningar og anlegg

‘Ne fø’ sjøen’ blei ståande urørt og representerar ein klar historisk periode, historiske prosessar og vilkår med ein særs høg grad av historisk autentisitet. Seinare endringar, slik som den nye vegen fram til dampskipskaia, fjellskjeringar, grove steinfyllingar og ei mindre betongkai, har ei klar avgrensing mot kulturmiljøet ‘Ne fø’ sjøen’. Kulturmiljøet blir framleis opplevd med ein høg grad av integritet og autentisitet.

Figur 10. Stakittgjerdet avgrensar i hovudsak kulturmiljøet frå nyare tiltak nede ved sjøen.

Staden Indre Offerdal ‘Ne fø’ sjøen’ er representativ for vesentlege delar av norsk teknisk og kulturell historie. Kulturminneverdiane som knyter seg til dei godt vedlikehaldne husa, og til anlegga elles, er særs høge.

I konsekvensutgreiinga frå 2011, «Offerdal kraftverk. Årdal i Sogn og Fjordane -

Konsekvensutredning deltema kulturminner og kulturmiljø», er anlegget ‘Ne fø’ sjøen’ vurdert til å ha stor kulturhistorisk verdi. Anlegget er ein del av det samla kulturmiljøet i Indre Offerdal og må derfor sjåast i samanheng med dette. Det er nært knytt til jordbruksutviklinga lenger oppe i dalen, og ressursgrunnlaget for anlegget ‘Ne fø’ sjøen’ finn ein i hovudsak her.

(12)

NOTAT

4.2 Avbøtande tiltak

Figur 11. Sikring av nok vatn til å drive saga (til venstre) og mølla for framsyning i kortare periodar innafor dei tradisjonelle driftsperiodane og er eit viktig avbøtande tiltak. Kjelde: Dokumentasjon frå ”Offerdalskurset” 1988-93 og Arkitektene Hansteen AS prosejktarbeid frå 1984-2004.

Forslag til avbøtande tiltak:

 Sikre nok vatn til å drive anlegget for framsyning i kortare periodar innafor dei

tradisjonelle driftsperiodane, under føresetnad av at det kulturhistoriske anlegget er i driftsmessig stand.

 Tilrettelegging og formidling (t.d. skilting, parkering, publikasjonar, museum).

 Sjå til at grenser for inngrepet vert etterfylgd, for å unngå direkte konflikt med enkeltkulturminne innafor anlegget. Sikringstiltak, dersom dette viser seg naudsynt som fylgje av tiltak.

 Sikre at alle tiltak i området nede ved sjøen, og langs eksisterande veg, blir godt tilpassa for slik å avgrense dei negative innverknadane på det kulturhistoriske anlegget.

Elva er viktig for opplevingsverdien av anlegget ‘Ne fø’ sjøen’ og den vidare formidlinga av staden. Sjølv om ein får redusert vassføringa i elva, vil demningar gje vass-spegel som er fortellande i tilknytning til anlegget. Redusert vassføring vil likevel vera eit tap i høve til opplevinga og formidlinga av anlegget. For å sikre opplevings- og formidlingsverdien knytt til anlegget, bør elva innafor dei tradisjonelle driftsperiodane ha vassføring nok til å driva anlegget for framsyning i kortare periodar (sag og mølle). Mølla har tradisjonell driftsperiode om hausten, medan saga (som krev mest vatn) har driftsperiode om våren.

I rapporten frå 2011 er anlegget vurdert til å ha stor nasjonal verdi. Sjølv om delar av anlegget er i dårleg forfatning (sag og mølle), er det tidlege industrielle anlegget i hovudsak intakt og uendra frå tida då det var i full drift.

(13)

NOTAT

Sikring av nok vatn til å «køyre» anlegga innafor sesongane ( forutset at anlegget er i

driftsmessig stand) er eit viktig avbøtande tiltak knytt til det verdifulle kulturhistoriske anlegget

‘Ne fø’ sjøen’, og for framleis å sikra høg opplevings- og formidlingsverdi for anlegget.

Nyare endringar, slik som den nye vegen fram til dampskipskaia, fjellskjeringar, grove steinfyllingar og ei mindre betongkai, har ei klar avgrensing mot kulturmiljøet ‘Ne fø’ sjøen’.

Nye tiltak knytt til kraftutbygginga bør ikkje kome nærare anlegget ‘Ne fø’ sjøen’ enn den ovanfor nemnde avgensinga. Ved ei kraftutbygging bør ein søke å rydde opp i dei tidlegare skjemmande inngrepa nede ved sjøen, til dømes plastring mot fjorden i mura tidstypisk naturstein i staden for fyllingsfot, samt gode avgrensingar mot smie og eldhus. Dette gjeld også ved ei eventuell oppgradering av eksisterande veg ned mot sjøen. Ein må unngå inngrep i form av skjemmande fyllingsfot i kulturlandskapet / hageareal rundt det

kulturhistoriske bygningsmiljøet. Likeeins må ein unngå skjemmande skjeringar på innsida av eksisterande veg.

Figur 12. Nye tiltak knytt til kraftutbygginga bør ikkje kome nærare anlegget ‘Ne fø’ sjøen’ enn tidlegare endringar.

Ved et eventuelt massedeponi i fjorden må ein sørge for at dette ikkje vert synleg over vassflata, og at ein tilpassar / tilbakefører terrenget etter at deponeringa er ferdig. Ein må også sikre naudsynt seilingsdjupne slik at tradisjonell båt- og skipstrafikk skal kunne oppretthaldast. Ei viss djupne på deponiet under sjøoverflata er også viktig for den visuelle opplevinga.

Ved alternativ som fører til linjenett i luftlinje tett på anlegget ‘Ne fø’ sjøen’ kan

konsekvensane avgrensast noko ved at ein unngår skjemmande hogstgater i så stor grad som mogleg, og at mastene blir tilpassa godt i terrenget.

Avslutningsvis er det viktig å få fram at det kulturhistoriske anlegget ‘Ne fø’ sjøen’ er svært sårbart i høve til inngrep som nevnt ovenfor. Det er derfor viktig å tilføre tilstrekkelege avbøtande tiltak, og detaljerte tilpassingar av desse, gjennom detaljplanlegginga.

(14)

NOTAT

For å sikre at omfanget av tiltak blir så avgrensa som mogleg for kulturminne og kulturmiljø, bør det i samband med detaljplanlegginga leggast opp til møte med Kulturavdelinga i Sogn og Fjordane fylkeskommune.

5 LITTERATUR OG KJELDER

Hansteen H.J. 2008: Kulturminneverdiane i Indre Offerdal “ne’ før sjøen”. Upublisert rapport.

Indre Offerdals Venner v/Jens Treider, 2001. Uttalelse om kraftutbyggingen.

Norsk kulturråd. 1988: ”Bevaring av tekniske og industrielle kulturminner i Norge” (s 94, 97 og 98 omhandler anlegget i Indre Offerdal).

Informantar:

Professor emeritus Hans Jacob Hansteen, Sivilarkitekt MNAL.

Alle bilete der anna ikkje er nemnt er teke av Kjell Arne Valvik, Asplan Viak.