Forvaltningsplan for Sandvikbotn naturreservat

(1)

Rapport nr. 2-2012

Forvaltningsplan for

Sandvikbotn naturreservat

Flora kommune

(2)

Fylkesmannen i Sogn og Fjordane har ansvar for oppgåver knytt til helse- og sosialområdet, kommunal forvaltning, samfunnstryggleik, miljøvern, barn og familie, landbruk, utdanning og barnehage. Vi er om lag 120 tilsette, og er organisert slik:

HER FINN DU OSS:

Statens hus, Njøsavegen 2, Leikanger Telefon 57 64 30 00 – Telefaks 57 65 33 02 Postadresse: Njøsavegen 2, 6863 Leikanger Landbruksavdelinga:

Hafstadgården, Fjellvegen 11, Førde

Telefon: 57 64 30 00 – Telefaks 57 82 17 77 Postadresse: Postboks 14, 6801 Førde

E-post: [email protected] Internett: http://www.fmsf.no http://sognogfjordane.miljostatus.no

Framsidefoto: Frå Sandvikbotn naturreservat. Foto: Johannes Anonby

Fylkesmannen er Regjeringa og staten sin fremste representant i fylket, og har ansvar for at Stortinget og Regjeringa sine vedtak, mål og retningsliner vert følgde opp. Fylkesmannen skal fremje fylket sine interesser, ta initiativ både lokalt og overfor sentrale styringsorgan.

(3)

Fylkesmannen i Sogn og Fjordane

Fylkesmannen i Sogn og Fjordane Rapport nr. 2-2012

Forfattar

Steinar Lund, Geir Gaarder & Helge Fjeldstad

Dato 19.1.2012 Prosjektansvarleg

Nils Erling Yndesdal

Sidetal 36 Tittel

Forvaltningsplan for Sandvikbotn naturreservat, Flora kommune

ISBN 978-82-92777-27-5 ISSN 0803-1886

Rapporten ligg på nettstaden Miljøstatus

Geografisk område Sogn og Fjordane

Fagområde Naturvern Samandrag

Sandvikbotn naturreservat vart verna 14.6.2002, som ein del av supplering av verneplan for barskog i Vest-Noreg. Føremålet med vernet er å ta vare på eit skogområde med alt naturleg plante- og dyreliv, og med alle dei naturlege økologiske prosessane. Naturreservatet har stor variasjon i skog- og

vegetasjonstypar, og med ein særmerkt førekomst av den raudlista arten barlind (VU) av nasjonal verdi.

Sandvikbotn naturreservat ligg i Flora kommune i Sunnfjord, på halvøya mellom Eikefjorden og

Høydalsfjorden. Naturreservatet ligg i ei gryte i landskapet i eit småkupert skoglandskap på vestsida av Jagedalsvatnet. Furu er hovudtreslaget, men det er eit stort innslag av lauvtre i naturreservatet, både boreale treslag som bjørk, osp, gråor, selje og rogn, og varmekjære treslag som eik, lind, alm, hassel, rognasal og svartor. Sandvikbotn naturreservat har og ein rik lavflora, med fleire raudlista artar.

Barlind finst i hovudsak i lågurtprega skog i dei søraustvende lisidene i naturreservatet. Det vart i 2009 funne over 300 større tre innanfor verneområdet. Rekrutteringa for arten er svært dårleg, og avgrensa til bergskorter der hjorten ikkje kan beite på trea.

Føremålet med forvaltningsplanen er å:

 Vere eit hjelpemiddel til å realisere føremålet med naturreservatet. Planen byggjer på verneforskrifta og den kunnskapen som finst om verneverdiane i naturreservatet

 Klargjere kva spelerom tidligare grunneigarar og andre brukarar har i det freda området

 Gje ålmenta innsyn i kva siktemål og strategi forvaltningsstyresmakta har for naturreservatet

 Definere bevaringsmål for naturreservatet

Bevaringsmål:

 Overordna bevaringsmål: Det naturlege plante- og dyrelivet i Sandvikbotn naturreservat skal ha gode levevilkår, og alle dei naturlege økologiske prosessane skal vere intakte. Området skal vere særskild godt eigna for barlind.

 Ingen førekomst av framande organismar, dvs. artar og proveniensar som ikkje førekjem naturleg i regionen.

 Hjorteviltbeite skal ikkje i påviseleg grad hindre rekruttering av sjeldsynte eller biologisk viktige treslag i skogen.

 Bestandane av barlind (VU), alm (NT) og ei rekkje raudlista lavartar skal oppretthaldast eller auke (definert i tabell i kap. 3).

Aktuelle skjøtselstiltak/påfølgjande undersøkingar:

 Fjerne grana innanfor naturreservatet

 Registrere framande organismar

 Kartleggje førekomsten av barlind og andre raudlista artar

 Gjennomføre basiskartlegging

 Setje opp naturreservat-skilt

Emneord

naturvern, barskog, barlind, forvaltningsplan, biologisk mangfald

Ansvarleg

Fylkesmannen i Sogn og Fjordane

(4)

Innhald

Kart over Sandvikbotn naturreservat ... 1 1. Innleiing ... 2 Bakgrunn ... 2 1.1.

2. Registreringar og vurderingar gjort av Miljøfaglig Utredning ... 5 Generelle naturtilhøve ... 5 2.1.

Flora og vegetasjonstypar ... 6 2.2.

Lav ...10 2.3.

Mose ...11 2.4.

Sopp ...12 2.5.

Fauna ...12 2.6.

Raudlisteartar ...12 2.7.

Framande artar ...20 2.8.

Boreonemoral regnskog ...20 2.9.

Verdivurdering ...21 2.10.

Trugsmål og samla tilstandsvurdering ...22 2.11.

3. Bevaringsmål ...24 4. Brukarinteresser ...27 Landbruk ...27 4.1.

Jakt og fiske ...28 4.2.

Energi- og kraftanlegg ...28 4.3.

Friluftsliv ...29 4.4.

Anna næring...29 4.5.

Motorisert ferdsel ...30 4.6.

5. Forvaltning ...31 Praktisering av dispensasjonsheimlane i verneforskrifta ...31 5.1.

Sakshandsaming ved dispensasjonssøknadar ...33 5.2.

Statens naturoppsyn ...33 5.3.

6. Forvaltningsoppgåver og tiltak ...34 Skjøtsel ...34 6.1.

Informasjon og tilrettelegging ...34 6.2.

Overvaking og påfølgjande undersøkingar ...34 6.3.

Oppsummering av skjøtsel og påfølgjande undersøkingar ...35 6.4.

7. Kjelder ...36

(5)

Føreord

Sandvikbotn naturreservat vart oppretta 14.6.2002 som ein del av supplering av verneplan for barskog i Vest-Noreg. Dette er den første forvaltningsplanen for området. Den største utfordringa for naturverdiane i Sandvikbotn er å oppretthalde rekrutteringa av barlind (VU).

Høgt beitepress frå hjort har ført til at rekrutteringa meir eller mindre har stoppa opp dei siste åra. Hjortebestanden bør reduserast for at ikkje bestanden av barlind skal forsvinne frå Sandvikbotn. Ei naudløysing kan vere å gjerde inn område for å sikre rekrutteringa.

Ein annan trugsel mot verneverdiane er at det er plantefelt med gran innanfor

naturreservatet. Grana legg beslag på verdifull skogsmark på høg bonitet, og fortrengjer raudlisteartar som alm (NT). Grana frør seg i liten grad no, men dette kan auke på i åra framover.

Miljøfaglig Utredning as utarbeidde på oppdrag frå Fylkesmannen i Sogn og Fjordane ein rapport om naturverdiane i Brandatjørna naturreservat med miljøfaglege råd til

forvaltningsplanen (Gaarder & Fjeldstad 2009). Rapporten frå Mijøfaglig Utredning har vore eit viktig grunnlag for forvaltningsplanen.

Igangsetjing av arbeidet med forvaltningsplanen blei varsla i august 2011. Eit utkast til forvaltningsplan blei lagt ut på høyring i november 2011. Dette dokumentet, som er den godkjende forvaltningsplanen, er lagt ut på nettsida Miljøstatus i Sogn og Fjordane http://sognogfjordane.miljostatus.no.

Leikanger, 27.1.2012

Nils Erling Yndesdal fylkesmiljøvernsjef

(6)

1

Kart over Sandvikbotn naturreservat

(7)

2

1. Innleiing Bakgrunn 1.1.

Sandvikbotn naturreservat ligg i Flora kommune og utgjer eit areal på 1876 dekar. Det vart oppretta ved kongeleg resolusjon 14.6.2002 som ein del av supplering av verneplan for barskog i Vest-Noreg (basert på Stortingsmelding nr. 40 (1994-1995)).

Historisk starta verneprosessen med eit framlegg til barlind-kristtorn-reservat basert på Universitetet i Bergen si registrering av verdifulle barlind- og kristtornområde i 1991. Det første framlegget var difor avgrensa til barlind-området i den sørvende lia. Det vart tidleg klart at eit vern av den lia ville hindre vegtilkomst til bakanforliggjande skog, og såleis føre til at også større område vart liggjande som “verna”. Likeins såg ein at det var verdifulle

skogsmiljø (gamal eik, sumpskog m.m.) (sjå m.a. Skogen & Lunde 1994) framfor barlind- området. For å få betre haldepunkt for å vege miljø- og næringsinteresser i heile det samanhengande skogområdet, gav miljøvernstyresmaktene botanikaren Bjørn Moe oppdraget å undersøkje og verdivurdere dette etter same kriterium som for verneplan for barskog. Resultatet av undersøkinga (Moe, B. 1996) vart eit framlegg om eit

barskogreservat, som med visse justeringar er det som til slutt vart vedteke.

Det vart allereie lenge før vernetidspunktet igangsett arbeid med makebyte med statleg skog, då ein Statskog-teig grensa til (og låg dels inne i) barskogvernframlegget. Dette var

tidkrevjande, og vart ikkje ferdig før i 2010. Resultatet er at heile naturreservatet i dag er statseige.

1.1.1. Vern som naturreservat

Føremålet med vern er å sikre at kvalitetane i naturen blir tekne vare på for framtida. Vern som naturreservat er den strengaste av verneformene og blir m.a. brukt for område som inneheld trua, sjeldan eller sårbar natur, område som er viktig for biologisk mangfald, inneheld ein bestemt naturtype, utgjer ein spesiell geologisk førekomst eller har særskilt naturvitskapleg verdi.

Føremålet med fredinga av Sandvikbotn naturreservat er å:

“…ta vare på eit skogområde med alt naturleg plante- og dyreliv, og med alle dei naturlege økologiske prosessane. Av spesielle kvalitetar kan nemnast at området inneheld eit

skogområde med stor variasjon i skog- og vegetasjonstypar, og med ein særmerkt barlindførekomst av nasjonal verdi. Store delar ligg på god bonitet i låglandet.” (jf.

verneforskrifta § 2).

1.1.2. Mål for forvaltningsplanen

Ein forvaltningsplan skal vere eit praktisk hjelpemiddel til å oppretthalde og fremje føremålet med vernet. Forvaltningsplanen skal sikre ein heilskapleg forvaltning av verneområdet ved å gi konkrete retningslinjer som konkretiserer verneforskrifta.

Ein forvaltningsplan skal:

- Presisere og utdjupe verneføremålet i verneforskrifta og enkeltavgjerd - Dokumentere tilstand for natur, kulturminne, kulturmiljø og brukarinteresser - Definere forvaltningsmål og bevaringsmål for naturkvalitetar og brukarinteresser

(8)

3 - Definere naudsynte og/eller ønska tiltak

- Gje ein oversikt over oppgåver med ansvarsfordeling og mynde - Gje retningsline for dispensasjonspraksis og bruk av verneområdet - Gje rutinar for handsaming av saker etter verneforskrifta

Hovudhensikta med forvaltningsplanen er å gje ein oversikt over tilstand og utfordringar i Sandvikbotn naturreservat, klargjere nærare kva spelerom tidligare grunneigarar og andre brukarar har i det verna området, og å konkretisere naudsynte tiltak for å ivareta

verneverdiane. Forvaltningsplanen byggjer på verneforskrifta og den kunnskapen som finst om verneområdet.

Forvaltningsplanen skal vere ei rettesnor for forvaltingsstyresmaktene si tolking av verneforskrifta, både når det gjeld dispensasjonspraksis og ulike praktiske tiltak som

forvaltingsstyresmakta vil setje i verk eller støtte. Planen skal også gje allmenta innsyn i kva siktemål og strategi forvaltingsstyresmakta har for naturreservatet. Med det vil dei betre kunne planleggje eigne aktivitetar, og betre bidra til å fremje verneføremålet sjølve. Dei vil også ha eit betre utgangspunkt for initiativ overfor forvaltingsstyresmakta, og eit grunnlag for kvalitetskontroll av forvaltinga.

Fylkesmannen i Sogn og Fjordane er forvaltningsstyresmakt for Sandvikbotn naturreservat og står for planlegging (forvaltnings- og skjøtselsplanar) og handsaming av saker etter verneforskrifta. Verneforskrifta er juridisk bindande, medan forvaltningsplanen er

retningsgivande for Fylkesmannen si praktisering av forskrifta og gjennomføring av praktiske tiltak i naturreservatet. Forvaltningsstyresmakta er ansvarleg for skjøtsel. Statens

naturoppsyn (SNO) har ansvar for oppsyn i naturreservata, og har i samråd med

Fylkesmannen også teke på seg skjøtselsarbeid i verneområda så langt kapasiteten tillèt.

Revisjon av forvaltingsplanen bør skje når tilhøva i reservatet krev det, med grunnlag i erfaringar og vurderingar av konsekvensar av forvaltnings- og skjøtselstiltak i reservatet.

Som generell rettesnor er det tilrådd at forvaltingsplanar vert reviderte minst kvart 10. år.

Det kan bli behov for å revidere bevaringsmål og tiltaksplan med kortare mellomrom enn 10 år. Bruken av bevaringsmål er nytt i forvaltninga, og det kan difor bli naudsynt å justere bevaringsmål etter kvart som kunnskapen om naturverdiane i området aukar.

Forvaltningsstyresmakta tek difor atterhald om at bevaringsmål og tiltaksplan kan bli revidert ved behov.

(9)

4 Definisjonar (frå Forvaltningshandboka, kap. 5 (DN handbok 17-2001))

Naturkvalitet

Naturkvalitet er naturtyper, arter, geologi og landskap som skal bevares i et verneområde.

Ett verneområde kan ha en eller flere naturkvaliteter som det er viktig å ta vare på.

Naturkvalitetene framgår gjerne direkte av det overordnede verneformålet. I tillegg kan det være nødvendig å definere naturkvaliteter ut over verneformålet. Dette vil være aktuelt i verneområder der verneformålene er for generelle og for vage med tanke på

naturkvalitetene. Ny kunnskap om f.eks. biologisk mangfold kan også ha kommet til etter at vernet ble etablert og verneformålet formulert.

Bevaringsmål

Bevaringsmål definerer den tilstanden en ønsker en naturkvalitet i verneområdet skal ha.

Bevaringsmål skal være målbare. Det vil si at de skal presiseres gjennom mål for areal, nødvendige strukturer/prosesser og/eller forekomst av bestemte arter osv, jf. kap. 5.7.4

(10)

5

2. Registreringar og vurderingar gjort av Miljøfaglig Utredning

Kapittelet er i sin heilskap henta frå rapporten Miljøfaglig Utredning (MU) laga på oppdrag frå Fylkesmannen som miljøfagleg råd til forvaltningsplanen (Fjeldstad & Gaarder 2010).

Generelle naturtilhøve 2.1.

“Sandvikbotn naturreservat ligg i Flora kommune i Sunnfjord, Sogn og Fjordane fylke. Reservatet ligg i midtre delar av kommunen, dvs. inne i Eikefjorden og ute på halvøya mellom denne og

Høydalsfjorden. Det er her plassert i ei ganske lun, søraustvendt gryte under fjellet Eggja (427 moh) i eit småkupert skoglandskap på vestsida av Jagedalsvatnet (18 moh.).

I vest kjem reservatet så vidt over skoggrensa med høgste punkt på Stallane (350 moh) og Heia (410 moh). Den vestlegaste bukta i Jagedalsvatnet er inkludert i reservatet, medan grensene elles går mot strandlina til vatnet mot aust. I nordaust følgjer grensa dels ein rygg mot det nedlagte bruket Jagedal.

Også i nord og aust går grensa dels langs ryggar, men då mot fattigare skog og hei. Plasseringa i ei gryte fører til ein del variasjon i eksposisjonar, med lier som både er vendt mot sør, aust og vest. I tillegg ligg det ei lita kolle i reservatet rett på vestsida av vatnet, samt at det er innslag av nokre mindre myr- og sumpområde der. Det kjem ned mindre bekkefar frå Svanevatnet i sør (omtrent i vernegrensa), frå fjellet i vest (via Stølsdalen) samt frå austsida av Heia ned mot indre del av Jagedalsvatnet. Fleire stader finst det bratte bergskrentar over lengre strekk, som det er vanskeleg å kome forbi, både i sør, vest og nord.

Figur 1. Enkelt oversynskart over verneområdet, der nokre av dei viktigaste stadnamna er markert.

Berggrunnen er til dels ganske rik innafor reservatet, med mykje glimmerskifer, der fleire artsfunn indikerer stadvis kalkrikt berg. Det er også noko vesentleg fattigare gneis, særleg i nordre og dels vestlege delar av området (Kildal 1970), sjå også figur 2.

(11)

6

Figur 2. Utsnitt frå berggrunnsgeologisk kart over området (Kildal 1970). Grøne farger er primært glimmerskifer, lysegul farge med raude striper er kvartsitt med soner av gneis og brun farge grønstein (truleg ikkje innafor reservatet).

Området ligg i sørboreal vegetasjonssone og sterkt oseanisk vegetasjonsseksjon, humid underseksjon (Moen 1998). Innslaget av artar som er knytt til kysten og samtidig noko varmekjære artar er difor typisk og til dels markert innafor området.

Området er relativt lite prega av kulturpåverknad, sjølv om det finst tydelege spor også etter dette. Eit par granplantefelt ligg innafor området, i sørvest og sør (hogstklasse III og IV). I tillegg skjer to kraftliner gjennom området i nordaust. Nyare spor etter hogst er det lite av, berre eit par tre vart registrert felt på nordsida av kollen ut mot Jagedalsvatnet. Namn som Stølsdalen vitnar om høgare påverknad tidlegare, og den stadvis ganske frodige marka har nok vore attraktiv til beite og helst også slått nokre stader. Vi fann ikkje synlege spor etter korkje hustufter eller kulturenger, men det er ikkje unaturleg at slike har førekome her, kanskje særleg ved foten av lia rett på vestsida av den inste bukta i Jagedalsvatnet. Husdyrbeite ser det ikkje lenger ut til å ha vore på ei tid i området, og det er mest ville dyr som hjort som no påverkar skogsmiljøa.

Elles utmerkar skogen seg no ved å vere relativt gamal, samanlikna med det som er vanleg andre stader i regionen, og særleg når ein tenkjer på den høge boniteten. Det er til dels grovvaksen furuskog i lisidene, men enno lite med daudt trevirke og då mest fersk. I tillegg finst det spreidd med grove og gamle tre av både barlind og edellauvtre som eik og alm. Ein av dei største og grøvste barlindtrea på heile Vestlandet, eit rundt 11 meter høgt innholt tre som er 3 meter i omkrets veks her, og det er fleire alm-, lind- og eiketre som er 3-5 meter i omkrets. Desse trea er alle opplagt fleire hundre år gamle, og den aktuelle barlinda er helst blant dei eldste trea som finst i Sogn og Fjordane. Almetrea har nok vore lauva tidlegare, medan dette verkar meir usikkert for dei andre edellauvtrea.

Flora og vegetasjonstypar 2.2.

Sandvikbotn har ein ganske rik karplanteflora. Viktigaste treslag er furu, men av lauvtre finst både boreale treslag som bjørk, osp, gråor, selje og rogn, og varmekjære treslag som eik (truleg helst sommareik), lind, alm, hassel, rognasal og svartor. Ein grov fordeling av vegetasjonstypar er vist i figur 4.

(12)

7 I lisidane, særleg søraustvendte parti opp mot Stølsdalen, er det eit ganske godt innslag av

edellauvskogstilknytta artar i feltsjiktet, oftast i meir eller mindre lågurtprega skog (B1). I parti av lia er floraen såpass rik at ein skal snakke om ein alm-lindeskog av vestleg utforming. Her veks m.a.

myske, sanikel, lundgrønaks, skogsvingel, junkerbregne og breiflangre (Lindmo et al. 1991 nemner i staden raudflangre, men det må vere feil). Mindre kravfulle lågurtartar som skogfiol, hengeaks og markjordbær er meir utbreidd. Kristtorn er knytt til dette miljøet (samt til bergveggar), og veks sparsamt i den austvendte lia. Dette er også viktigaste vekseområde for barlind, sjølv om eit par eksemplar også går over i mot sumpskog nedst i lia (og fleire i bergskorter). I tørr furuskog vart også den noko austlege arten furuvintergrøn så vidt funne i området.

Særleg i den høgareliggande skogen er det ein meir ordinær og artsfattig flora typisk for

kystfuruskoger i regionen. Dei mest grunnlendte partia har knausskog (E6), utan samanhengjande vegetasjon. Med tynt jordsmonn og noko fuktig mark kjem meir lyngplanter, blåtopp og bjønnskjegg inn og dannar fattigskog (A7). Der det har bygd seg opp meir humus får ein i staden ofte

røsslyngfuruskog (A3) gjerne med høg røsslyng og ein del einer. I nordaust er det overgang mot små fattigmyrer (K) saman med desse skogtypane.

Det ser ikkje ut til å vere så mykje velutvikla blåbærskog (A4) i området, men noko finst, særleg i den nordvendte lia mellom Jagedalsvatnet og Svanevatnet. Her er det også mindre felt med småbregneskog (A5) med artar som hengeving, samt overgang mot høgstaudeskog (C2) med artar som ormetelg, mjødurt og enghumleblom, men desse typane er såpass dårleg utvikla at dei ikkje er forsøkt skilt ut på kartet.

Det er ikkje utfigurert areal med bergveggsmiljø (F) på vegetasjonskartet, då desse dekker såpass små areal. I søraustvendte berghamrar veks mindre vanlege artar som bergasal og murburkne sparsamt, medan det finst ein del av den vesle oseaniske hinnebregna i skjerma, nordvendte bergskorter sør i reservatet og ein stad lengst nord. Dei meir fuktige nordvendte berghamrane har også artar som gulsildre og gulstorr. Bergveggane er elles omtrent einaste stad der unge barlindtre får vere i fred for hjorten, og småplanter og buskar står spreidd i dette området.

Ned mot vatnet er det innslag av fattig sumpskog (E1) med svartor, ofte i overgang mot blåbærskog og røsslyngfuruskog. Noko større areal med velutvikla sumpskog er det ikkje innafor området og vi fann ingen indikasjonar på rike utformingar.

Litt større felt med myr og sump finst ned mot Jagedalsvatnet. Det er snakk om fattige til svakt

intermediære utformingar av m.a. fastmattemyr. Her er det ein ordinær flora med artar som flaskestorr, slåttestorr, stjernestorr og pors, samt at det i vassig veks kysttjønnaks og ute i vatnet vanleg tjønnaks og nøkkeroser (dvs. langskotsvegetasjon).

(13)

8

Figur 3. Fattig sumpskog med m.a. ein del blåtopp ned mot Jagedalsvatnet, her med mest furu, men også ei og anna svartor.

Heilt ut mot vatnet går den over i fattigmyr. Foto: Miljøfaglig Utredning.

(14)

9

Figur 4. Eit noko grovt vegetasjonskart over Sandvikbotn naturreservat, på grunnlag av kartlegginga hausten 2009. Det er ein noko større mosaikk i området enn det som kjem fram her, der mindre førekomstar av andre typar ligg innafor kartlagde areal. Det er også

(15)

10

Figur 5. Eit parti med fuktig (helst vekselfuktig) blåtopprik furuskog oppe i den austvendte skogslia. Vegetasjonstype kan vere litt vanskeleg å vurdera for denne skogen. Den høyrer kanskje best heime saman med fattigskog (type A7 hos Fremstad 1997), men kan lett vere noko for rik til dette. Foto: Miljøfaglig Utredning.

Lav 2.3.

Reservatet har ein ganske rik lavflora, med fleire sjeldsynte og truga artar. Lungenever-samfunnet finst sjeldan i store mengder, men mangfaldet er noko av det bedre ein kan finne i fylket, med ein del artar av slekter som filtlav (Pannariacear), hinnelav (Leptogium), vrenger (Nephroma) og neverlav (Lobarion). Dette er artar som gjennomgåande vil ha ganske stabile miljø med høg luftråme og god pH. Innafor Sandvikbotn veks det på eldre tre av særleg osp, eik, lind og alm, samt hassel.

Tabell 1. Registrerte lavartar frå lungenever-samfunnet som er funne i Sandvikbotn naturreservat.

Norsk namn Latinsk namn Norsk namn Latinsk namn

Puteglye Collema

fasciculare

Sølvnever Lobaria amplissima Vanleg blåfiltlav Degelia plumbea Lungenever Lobaria

pulmonaria Skorpefiltlav

(VU)

Fuscopannaria ignobilis

Skrubbenever Lobaria scrobiculata Kastanjefiltlav

(VU)

Fuscopannaria sampaiana

Kystnever Lobaria virens Kranshinnelav

(VU)

Leptogium burgessii

Stor fløyelslav Megalaria grossa Blyhinnelav Leptogium

cyanescens

Muslinglav Normandina pulchella Sølvnever Lobaria

amplissima

Kystfiltlav Pannaria rubiginosa Lungenever Lobaria

pulmonaria

Grynfiltlav Pannaria conoplea

(16)

11 Det finst også noko av artar knytt til fattigare bark, innafor strylav-samfunnet, men området utmerkar seg ikkje med tilsvarande mengder og mangfald der. Det er lite av artar i strylavslekta (Usnea) og ein art som gubbeskjegg (Alectoria sarmentosa) (NT) er sparsam. Kvistlav-samfunnet er meir vanleg, dels på tre men også litt på berg. Dette inkluderer også eit par fuktkrevjande, uvanlege artar som

hodeskoddelav (Menegazzia terebrata) (VU) og groplav (Cavernularia hultenii), som begge veks på svartor i sumpskog i området.

Interessant er også innslaget av skorpelav. Sjeldsynte og kravfulle artar er funne på gamle tre innafor området både av gammelgranlavsamfunnet, knappenålslavsamfunnet og almelavsamfunnet, særleg på gamle tre av alm og barlind. Frå gammelgranlavsamfunnet førekjem forutan gammelgranlav

(Lecanactis abietina) også kattefotlav (Arthonia leucopellea), mjøldråpelav (Cliostomum leprosum) (VU) og truleg Opegrapha vermicellifera (VU) svært sparsamt i området (som nærare omtale under kapittel 2.7 om raudlisteartar). Frå knappenålslavsamfunnet er det særleg grunn til å nemne artar som kvithodenål (Chaenotheca gracilenta) (NT) og kystdoggnål (Sclerophora peronella) (NT), begge sjeldsynte artar som vart funne på kvar sitt gamle almetre i området. Almelav-samfunnet var særleg representert med bleik kraterlav (VU) og slektningen Gyalecta geoica, og vaks på noko nedbørskjerma parti av gamle almetre. Av glattbarkslav så førekjem m.a. hasselrurlav (Thelotrema sucecium) (NT) til dels talrik på hassel, medan vanleg rurlav (Thelotrema lepadinum) veks på fleire treslag, m.a. eik, gråor og rogn.

Figur 6. Eit knippe gamle, mosegrodde lindetre i dalen opp mot Brekka, sørvest i reservatet. Det vart ikkje funne så mange sjeldsynte lav og mosar på lindetrea, men nokre hadde litt lav frå lungenever-samfunnet. Foto: Miljøfaglig Utredning.

Mose 2.4.

For mose vart det også funne einskilde, dels kystbundne artar som er meir eller mindre knytt til lungenever-samfunnet. Dette gjeld m.a. galleteppemose (Porella abies-vitae) (sparsam i området) og krusfellmose (Neckera crispa). Medan galleteppemose veks på gamle lauvtre, så veks krusfellmosen særleg på skyggefulle og litt rike bergveggar. På svartortre i fuktig skog vart også mogeleg

kysthoggtann (Tritomaria exseta) funnen. Det vart søkt noko etter sterkt fuktkrevjande, oseaniske mosar i 2009, men det næraste vi kom var så vidt gullhårmose (Breutelia chrosochoma)

(17)

12 (bergskrentene i sør), pelssåtemose (Campylopus atrovirens), grannkrekmose (Lepidozia personii) og dronningmose (Hookeria lucens), og ingen av dei verkeleg sjeldsynte og

kravfulle artane. Suboseaniske artar som storstylte (Bazzania trilobata) og raudmuslingmose (Mylia taylorii) var meir vanlege i fuktig furuskog i høgareliggande parti. Derimot kan det vere fleire kalkkrevjande artar på bergveggar, og i det minste fann vi holeblygmose (Seligeria donniana), truleg kalkmose (Cratoneuron filicinum) og raudhaustmose (Orthotehcium rufescens) sparsamt i området.

Sopp 2.5.

Når det gjeld sopp, så har det hittil ikkje vore skikkelege undersøkingar av denne organismegruppa, sjølv om det har vore søkt litt, særleg etter vedlevande sopp. Heller ikkje i 2009 vart desse prioritert, då soppsesongen ikkje verka særleg god på dette tidspunktet. Frå tidlegare er det gjort fleire funn av kystrustkjuke (Phellinus ferreus) i området samt eit og anna funn av svovelkjuke (Laetiporus sulphurinus) og furustokk-kjuke (Phellinus pini), og dei vart også funnen att i 2009. Raudlisteartane indigobarksopp (Entoloma euchroum) og svart tvillingbeger (Holwaya mucida) er derimot så langt berre kjent frå einskilde funn i 2007 (Gaarder 2008). Det er potensial for fleire kravfulle vedlevande sopp her. Det er også potensial for marklevande sopp, sjølv om det er noko vanskeleg å vurdera kor stort dette er no. Kanskje mest sannsynleg er det artar som veks i lag med hassel og furu ein kan finne interessante artar blant.

Fauna 2.6.

Medan særleg karplantefloraen er ganske godt kjent innafor området, så stiller kunnskapen om

faunaen dårlegare. Vi hadde heller ikkje observasjonar av særleg interesse i 2009, til det var vi nok for seint ute på hausten. Kattugle har vore sett tidlegare (Gaarder 1998) og hekkar nok helst fast. Det er også nemnt av ulike kjelder (sjå Gaarder 2009) at området er viktig for spetteartar. Under ein tur 12.5.1993 vart t.d. grønspett registrert. Truleg finst artar som grønspett, gråspett og kvitryggspett i området. Elles er det helst ein normal fuglefauna av skoglevande artar av meiser, finkefugl, troster og songarar. Ei vaksen havørn vart sett i flukt over reservatet i 2009, men vi fann ingen reir som tyder på hekking.

Når det gjeld pattedyr, så er det i det minste tydeleg ein del hjort i området. Elles truleg eit normalt mangfald for slike barskogsdominerte miljø (ekorn vart sett under feltarbeidet).

Raudlisteartar 2.7.

Det var på førehand gjort ein del funn av raudlisteartar i naturreservatet, og vi la spesiell vekt på å finne slike under vårt feltarbeid i 2009. I alt er det no kjente 13 raudlista planter, lav og sopp innafor Sandvikbotn naturreservat, sjå tabell 2 nedafor. Artane er deretter kommentert kvar for seg.

Tabell 2. Førekomst av raudlista karplanter, lav og sopp innafor Sandvikbotn naturreservat, basert på skriftlege kjelder og eige feltarbeid i 2009.

Norsk namn Latinsk namn Raudliste Kommentar

Karplanter

Barlind Taxus baccata VU 305 indv over 2 m telt opp i 2009

Alm Ulmus glabra NT 24 indv telt opp i 2009

Lav

Gubbeskjegg Alectoria sarmentosa NT Funne i 2009 Kvithodenål Chaenotheca

gracilenta

NT Eit funn i 2009

(18)

13

Norsk namn Latinsk namn Raudliste Kommentar

Mjøldråpelav Cliostomum leprosum VU Usikkert funn i 2009 Skorpefiltlav Fuscopannaria

ignobilis

VU Funne på 16 tre i 2009 Kastanjefiltlav Fuscopannaria

sampaiana

VU Funne på 3 tre i 2009 Bleik kraterlav Gyalecta flotowii VU Eit funn i 2009

Kranshinnelav Leptogium burgessii VU Eit funn i 2009

Hodeskoddelav Menegazzia terebrata VU Funne på minst 27 tre i 2009

- Opegrapha

vermicellifera

VU Usikkert funn i 2009 Gul pærelav Pyrenula occidentalis NT Funne på 18 tre i 2009 Hasselrurlav Thelotrema suecicum NT Fleire funn i 2009 Kystdoggnål Sclerophora peronella NT Eit funn i 2009 Sopp

Indigoraudskivesopp Entoloma euchroum NT Eit funn i 1997 (Gaarder 1998) Svart tvillingbeger Holwaya mucida NT Eit funn i 1997 (Gaarder 1998)

Barlind Taxus baccata (VU)

Eit av hovudformåla med vernet var den gode førekomsten av barlind innafor dette området, inkludert fleire grove og gamle tre. Lindmo et al. (1992) anslo det til å vere minimum 300 større tre av arten innafor verneområdet, og laga eit grovt utbreiingskart for arten der. Under vår oppteljing fann vi 305 tre som var minst to meter eller høgare, medan vårt utbreiingskart i figur 8 nedafor viser ei litt større utbreiing (m.a. med nokre tre på knausen på vestsida av Jagedalsvatnet, samt i skrenten nord for Svanevatnet) enn hos Lindmo et al. (1992). Ein må rekne med at oppteljinga var noko meir nøyaktig i 2009 enn i 1991 (m.a. som følgje av bruk av GPS), men det har samtidig knapt vore noko rekruttering av store tre i reservatet på desse 18 åra. Fleire store tre har også døyd i mellomtida, så ein viss reell reduksjon har det nok vore. Det var elles litt avvik i førekomsten av spesielt grove tre, der dei

registrerte to tre på 2,16 og 2,00 meter i omkrets 1 meter over bakken, medan vi hadde fem tre på 1,50 meter eller meir (1,50, 1,70, 1,80, 1,80 og 3,00) i brysthøgdediameter. Truleg er det våre to tre på rundt 1,80 dei også målte (sidan vi målte noko høgare på stammen får vi også litt mindre dimensjon), medan dei tydelegvis ikkje fann det aller grøvste treet (det er da også nesten daudt og kan kanskje ha vorte teke for ein furugadd).

Det er elles god grunn til å trekke fram at Lindmo et al. (1992) nemner at forynginga då verka å vere ganske god, og dei fann rundt 25 småplantar i området. Dette står i sterk kontrast til våre resultat. Vi fann riktig nok ein del småplanter, men desse vaks nesten utan unntak i bergskorter der dei er tungt tilgjengelege for t.d. hjortebeite. Fleire ganske store og gamle tre var daude, sannsynlegvis drepne av hjortebeite, og det var gjennomgåande lite eller ikkje noko grønt bar under 1,5 – 2 meters høgde på trea. Utafor bergveggene fann vi berre ei og anna svært ung og lita barlindplante, medan trea der elles var gjennomgåande 2 meter eller høgare. Berre ved to tilfelle fann vi mindre tre (rundt ein meter høge) som hittil har vore spart/oversett av hjorten, der det eine stod ganske så godt klemt inne blant

steinblokkar mv. I praksis har dermed forynginga av barlind i området så godt som opphøyrd dei siste 20 åra, og sjølv litt større og eldre tre har problem med å overleva som følgje av det harde hjortebeitet (men heldigvis har relativt få gamle tre døydd som følgje av beitet hittil).

(19)

14

Figur 7. Den største barlinda i fylket gjør ikkje så mykje av seg, men er 3 meter i omkrets, godt over 10 meter høg og opplagt mange hundre år gammal, der ho står i rik lågurtskog i den søraustvendte lia innafor reservatet. Foto: Miljøfaglig Utredning.

(20)

15

Figur 8. Utbreiing av barlind Taxus baccata innafor Sandvikbotn naturreservat, på grunnlag av kartlegginga i 2009.

Alm Ulmus glabra (NT)

Lindmo et al. (1992) nemner berre at alm finst innafor området. Vi kartla alle almetre vi fann, og registrerte i alt 24 tre, primært i dalen mot sørvest og i lia rundt Stølsdalen. Så godt som alle almetrea er ganske grove og gamle, og fleire av dei er innhole. Det har nok aldri vore mykje alm i dette området, og forynginga ser ut til å ha vore dårleg dei siste ti-åra. Hjortebeite utgjer eit stort trugsmål mot mange almebestand på Vestlandet. Det vart ikkje registrert særlege skader på dei gamle almetrea i Sandvikbotn, og kanskje har dei for grov bork til å vere attraktive. Derimot er det grunn til å frykte at hjorten raskt beiter ned det som måtte prøve å kome opp av nye, små almetre.

(21)

16 Elles er det grunn til å understreke at alma er eit sentralt treslag for mange kravfulle og raudlista skorpelav. Dette gjeld også i Sandvikbotn, der fleire skorpelav berre vart funne på gamle og gjerne innhole almetre, samt at skorpefiltlav (VU) vaks på fleire av trea.

Figur 9. Fattig til middels rik sumpskog med mykje svartor i botna vest for Jagedalsvatnet. Miljøet er svært fuktig og ein art som hodeskoddelav Menegazzia terebrata (VU) har her god førekomst. Foto: Miljøfaglig Utredning.

Gubbeskjegg Alectoria sarmentosa (NT)

Det vart berre gjort ei konkret registrering av denne strylaven i området, og det var i fattig, eldre furuskog heilt nord i reservatet. Gubbeskjegg er typisk for gammal furuskog på Vestlandet og kan stadvis finnast i store mengder. Den ser ut til å vere ganske sparsam i Sandvikbotn, og veks nok helst i den litt høgareliggande furuskogen.

Mjøldråpelav Cliostomum leprosum (VU)

Dette er ein ganske uanseleg, liten skorpelav. Hovudutbreiinga i Noreg er i Trøndelag, der den veks på gamle grantre i fuktig skog, gjerne i boreale regnskogar. Den finst også svært sjeldsynt og sparsamt på gammal gran og dels einer på indre Austlandet, også der i ganske fuktige skogsmiljø. På Vestlandet er det så langt berre gjort funn av arten i Sandvikbotn, samt på ein lokalitet innafor Ålesund på

Sunnmøre. Her veks den på grove, gamle barlindtre og da helst på daud ved på delvis innhole tre.

Arten vart først funne i Sandvikbotn i 1997. Truleg vart den funne att (kanskje på same treet?) i 2009, og den er nok svært sparsam i området. Tilpassinga til gamle barlindtre er økologisk sett både

interessant og overraskande, då arten t.d. ikkje ser ut til å vere kjent frå Storbritannia, som elles har det aller mest av lav som veks på trestammer på Vestlandet.

(22)

17 Kvithodenål Chaenotheca gracilenta (NT)

Denne knappenålslaven vart funne dels inne i ei gammal, innhol alm. Arten finst spreidd i Noreg, og veks både på humus under bergoverheng og ved basis av gamle tre, men alltid ganske skyggefullt. På Vestlandet er det i første rekkje inne i holrom i gamle lauvtre ein finn arten, eller på greiner som ligger skjerma under store berghamrar og steinblokker, og funnet i Sandvikbotn var i så måte nokså typisk og ikkje uventa.

Skorpefiltlav Fuscopannaria ignobilis (VU)

Dette er ein oseanisk bladlav i lungenever-samfunnet, som utelukkande veks på lauvtre med rik bork.

Den er ganske utbreidd på Vestlandet og finst m.a. fleire stader i Flora kommune. I Sandvikbotn er dette den vanlegaste av raudlisteartane i lungenever-samfunnet, og vi fann den i 2009 på i alt 18 tre. Vi gjorde flest funn på osp (13 tre), noko som ikkje var uventa, men i tillegg veks den også på 3 lindetre, ei alm og ei rogn i området. Tidlegare (i 1993) har den også vore funnen på eik i området.

Kastanjefiltlav Fuscopannaria sampaiana (VU)

Også dette er ein oseanisk bladlav i lungenever-samfunnet, og den kan vekse i lag med

skorpefiltlaven. Den må likevel reknast som ein del meir sjeldsynt og kravfull og veks omtrent alltid i rike lavmiljø med mange andre artar i lungenever-samfunnet. Til skilnad frå skorpefiltlaven kan den også vekse på bergveggar, men i Sandvikbotn fann vi den berre på trestammer (lungenever-samfunnet ser i det heile ikkje ut til å gå på berg innafor reservatet). Arten er sparsam i området, men vart alt i 1993 funne på 4 tre her (både lind, eik, rogn og hassel). Vi fann den også på 4 tre i 2009 (to lindetre og to ospetre). Dette kan umiddelbart tyde på at arten har gått litt attende, sidan kartlegginga burde ha vore meir grundig i 2009, men det kan nok vere at treslag som rogn, hassel og kanskje også eik ikkje vart like godt ettersøkt dette året.

(23)

18

Figur 10. Førekomst av raudlisteartar innafor Sandvikbotn naturreservat, med unntak av barlind (VU) som er vist på eige kart i figur 8.

Bleik kraterlav Gyalecta flotowii (VU)

Denne uanselege, vesle skorpelaven verker sterkt knytt til gamle edellauvtre i Noreg. Nord for Hordaland er den berre funne på gamle og grove almetre, og det gjeld også det eine funnet som vart gjort i Sandvikbotn. Arten har eit par nære slektningar som denne berre kan skiljast frå mikroskopisk.

Ein med nokolunde same økologi og utbreiing på Nordvestlandet – Gyalecta geoica – førekjem også innafor reservatet. Vi påviste den på 2 almetre, noko som tyder på at den kanskje er litt vanlegare enn bleik kraterlav i området (andre stader i utbreiingsområdet veks denne arten derimot helst på kalkrike bergveggar og er sjeldsynt som trelevande art).

(24)

19 Kranshinnelav Leptogium burgessii (VU)

Dette er ein av dei store og ganske sjeldsynte, utprega vestlege artane i lungenever-samfunnet. Arten er sjeldsynt i Sogn og Fjordane, med rundt eit ti-tals lokalitetar. Den kan både vekse på stammer av gamle lauvtre og på bergveggar, men å finne den berre på stamma av ei nedfallen osp (som riktig nok låg noko opp frå bakken) slik som i Sandvikbotn var likevel ganske uventa. Elles må ein nok seie at funnet fell ganske godt inn i det generelle biletet for utbreiinga til arten i fylket.

Hodeskoddelav Menegazzia terebrata (VU)

Dette er ein fuktkrevjande bladlav som på ytre Vestlandet særleg veks på gamle oretre, men av og til også andre treslag. Inst i fjordarmane på Nordvestlandet og på indre Austlandet er den derimot mest vanleg på bergveggar. Den er ein typisk, men nokså sjeldsynt art for gammal svartorsumpskog i Sunnfjord. Førekomsten i Sandvikbotn er ein av dei største så langt mot nord (den finst berre på nokre få plassar i Nordfjord og Møre og Romsdal), og den trivst her tydelegvis godt i partia med svartorskog i kanten av myrene og inntil bekken på vestsida av Jagedalsvatnet.

Gul pærelav Pyrenula occidentalis (NT)

Dette er ein skorpelav, som til liks med kastanjefiltav og kranshinnelav må reknast som ein ganske typisk regnskogslav. Den høyrer derimot ikkje til lungenever-samfunnet, men er ein glattbarkslav som veks på treslag som hassel, rogn og unge asketre. Dette har den til felles med mange lavartar i tropiske regnskogar, og den er då også medlem av ei stor, overvegande tropisk lavslekt. I Sandvikbotn må arten seiast å vere lokalt ganske vanleg i den nordvendte lisida, nord for Svanevatnet. Den veks her på unge til middelaldrande rognetre og vart også så vidt funne på hassel i området.

Hasselrurlav Thelotrema suecicum (NT)

Også hasselrurlav er ein glattbarksart som høyrer til ei stor, overvegande tropisk lavslekt, og den kan godt vekse i lag med gul pærelav. Den er likevel ikkje så fuktkrevjande og finst både lenger inn i fjordane og t.d. austover på sørlege Austlandet. Den verkar sterkt knytt til hassel og er knapt funne på andre treslag i Europa. Samtidig finst den helst i sørboreal og berre delvis i boreonemoral

vegetasjonssone, og unngår dermed det meste av edellauvskogsområde i Europa. Berre nokre få funn er gjort i Sverige (der har dei laga eigen handlingsplan for å ta vare på arten), samt i Austerrike og inn mot Uralfjella. Noreg har dei absolutt fleste førekomstane og det er på Nordvestlandet den er

vanlegast. Vi prøvde ikkje å gjere nokon detaljert oppteljing av arten i Sandvikbotn, men den veks fleire stader på hasselstammer her, til dels i store mengder.

Indigoraudskivesopp Entoloma euchroum (NT)

Dette er ein av to raudlista sopper som hittil er funnen i Sandvikbotn naturreservat. Den vart registrert her under Siste Sjanse-turen hausten 1997 (truleg var det Cathrine Whist som fann den). Nøyaktig stad er ikkje kjent, men helst var det i lia nord for Svanevatnet. Korleis den vaks er også ukjent, men dette er ein utprega vedlevande art, og mest sannsynleg var det ein morken låg av t.d. or eller hassel den vart samla inn frå. Indigoraudskivesopp er ein ganske sjeldsynt art, men vert funne hist og her over store delar av landet i gammal og helst nokså frodig lauvskog.

(25)

20 Svart tvillingbeger Holwaya mucida (NT)

Også den andre raudlista sopparten i reservatet vart funnen under Siste Sjanse-turen hausten 1997.

Arten vaks på ein grov lindelåg rett på nordsida av granplantefeltet (Gaarder 1998) dvs. ganske sentralt i noko av den rikaste edellauvskogen i området, nedafor Stølsdalen. Svart tvillingbeger veks nesten berre på læger av lind og sjeldan på andre treslag. Funnet i Sandvikbotn var difor nokså overraskande, sidan det er gjennomgåande lite daud ved av lind både her og andre stader i regionen (dette er då også framleis einaste funn av arten i Sunnfjord).

Framande artar 2.8.

Innafor reservatet finst det eit par plantefelt med norsk gran. Det største og eldste ligg på sørsida av Stølsdalen og inn mot botnen av den vesle dalen som går opp mot sørvest (mot Brekka). Det finst også litt frøspreidd ung gran i lågurtskogen i nærområdet til dette plantefeltet. I tillegg står det noko yngre planta gran inn mot reservatgrensa nord for Svanevatnet, sjølv om det meste av plantefeltet her ligg utafor.

I oppdragsskildringa har Fylkesmannen m.a. nemnt at det skal finnast frøspreidd edelgran av ukjent art innafor området. Johannes Anonby (pers. meld.) fann dette oppe på snaufjellet vest i reservatet. Vi fann ingen tre i 2009, og førekomsten er tydelegvis sparsam.

Figur 11. Frodig skog med gamle og dels innhole tre av både alm og lind i lia nedafor Stølsdalen. Det var i dette området svart tvillingbeger i si tid vart funne som ny for Sunnfjord på ein lindelåg. Foto: Miljøfaglig Utredning.

Boreonemoral regnskog 2.9.

Regnskogsomgrepet har hittil nesten ikkje vore nytta for skogsmiljø på Vestlandet, medan det har vore ganske sterkt fokusert på slike miljø dei siste 15-20 åra i Midt-Noreg. Bendiksen et al. (2008) tek derimot for seg lauvrike fuktige skogsmiljø på Vestlandet og gjer dei nemninga boreonemoral, lauvrik

(26)

21 regnskog. Slik skog krev ganske stabilt høg luftfukt, men vert reint praktisk identifisert på grunnlag av eit utval karakteristiske lavartar (regnskogslav). Av artar som der er nemnt finst fleire innafor

Sandvikbotn naturreservat. Det gjeld både kranshinnelav, kastanjefiltlav, mjøldråpelav og gul pærelav.

Også groplav og hinnebregne er relativt fuktkrevjande artar som i skogsmiljø på Vestlandet truleg oftast veks i regnskogar. Såpass mange artar og til dels god førekomst av nokre av dei, tilseier at delar av naturreservatet må reknast som ein boreonemoral regnskog. Dette gjeld nok særlig den nordvendte lia mellom Svanevatnet og Jagedalsvatnet, men i nokon grad også dei flate partia rundt vestenden av Jagedalsvatnet og dalbotna nedafor Stølsdalen.

Boreonemoral regnskog er sjeldsynt i Sogn og Fjordane og tilsvarande artsrike og godt utvikla lokalitetar er berre kjent frå ein handfull andre stader i fylket.

Verdivurdering 2.10.

I verneplanen la styresmaktene vekt på at Sandvikbotn hadde den største og best utvikla barlind- førekomsten i Sogn og Fjordane (Angell-Petersen 1992). I tillegg vart det framheva at floraen var rik og varmekjær, skogen relativt urørt og at det fanst grove eiketre og velutvikla svartorsumpskog. Dette er kvalitetar som alle framleis står ved lag.

I tillegg til dette er det særleg grunn til å trekke fram førekomsten av boreonemoral regnskog med tilhøyrande regnskogslav, som ikkje var kjent ved vernetidspunktet. Isolert sett gjev truleg også dette grunnlag for å rekne området som verneverdig, og det styrker heilt klart den samla verdivurderinga.

Elles er nok verdiane knytt til dei varmekjære treslaga større enn det ein var klar over på vernetidspunktet. Fleire raudlisteartar har vist seg å vekse på gamle tre av lind og alm, så desse treslaga er av stor verdi for mangfaldet av raudlisteartar i reservatet. Svart tvillingbeger veks berre på lind, medan kastanjefiltlav og skorpefiltlav også er funnet på andre treslag. Sistnemnde veks også på alm, medan bleik kraterlav, kvithodenål, kystdoggnål og Opegrapha vermicellifera berre er funne på alm.

(27)

22

Figur 12. Ospelågen i lia nordvest for Svanevatnet der det vaks sparsamt med regnskogslaven kranshinnelav Leptogium burgessii (truleg er den brunsvarte laven i framkant av den første kjuke den arten). Foto: Miljøfaglig Utredning.

Trugsmål og samla tilstandsvurdering 2.11.

Tilstanden til verneområdet vert vurdert å vere middels god. Ein del av verdiane, som førekomsten av lågurtskog, rik edellauvskog, bergveggsmiljø og sumpskog, klarar seg ganske godt. Området ser også ut til å vere fri for einskilde aggressive pestplanter som platanlønn, og faren for høgt press frå denne arten er liten.

Det er likevel eit par klart uheldige trekk ved området. Den eine gjeld innplanta gran. Sjølv om spreiinga ikkje er så stor enno, så må ein rekne med at dette kan auke på i åra framover. I tillegg legg den gran som alt er planta inn, beslag på verdifull skogsmark på høg bonitet, og fortrenger

raudlisteartar som alm (NT). Noko av grana er også såpass ung at den enno ikkje har ført til store endringar i feltsjiktet, men vil kome til å gjere det i løpet av nokre år. Innafor ein ti-års periode bør utvilsamt grana verte fjerna permanent frå reservatet om ho ikkje skal forringe verdiane merkbart.

Den andre utfordringa ligg tilknytt den store hjortestammen i området. Som nemnt under artsomtalen for barlind, føreligg det fleire tydelege eksempel på at hjorten gjer alvorleg skade på barlindtrea, og det er ein sterk indikasjon på at beiting av unge frøplanter har ført til at rekrutteringa av barlindtrea har stoppa heilt opp dei siste par ti-åra (lite ferske, men ein del litt eldre gnageskader tyder på at

vinterstamma var på det høgste for nokre år sidan). Det er også grunn til å tru at hjortebeitet fører til at det heller ikkje kjem opp så mykje nye almetre i området (men einskilde yngre tre vart sett og det var lite skader på eldre tre). Både alm og barlind er raudlista og begge trea er samtidig vekseplass for fleire andre raudlisteartar. Forsvinn desse treslaga, så blir i praksis rundt halvparten av kjente raudlisteartar

(28)

23 borte frå området. Sjølv om det vil ta tid før treslaga har blitt borte, så er faren at det vert for store skilnadar mellom den gamle og den nye tregenerasjonen. Ein kan med andre ord risikere at dei raudlisteartane som veks på dagens gamle tre, ikkje får nytt eigna substrat tilgjengeleg, før desse trea har døydd.

Når det gjeld mogeleg vass-standsheving av Jagedalsvatnet, så vart det ikkje sett synlege spor etter noko slik på vegetasjonen. Det veks heller ikkje raudlisteartar heilt ned mot vatnet ut frå det vi har sett.

Naturverdiane i området vert difor vurdert å vere lite påverka av moderate endringar (under 2 meter) i vasstanden i vatnet.”

Figur 13. Ei lita barlind som er heilt utan spor etter hjortebeite! Diverre var dette om lag den einaste barlinda på mellom 0,2 og 2 meter som ikkje stod i bergskorter i reservatet. Andre unge tre har nok for lengst vorte drepne som følgje av

hjortebeiting. Foto: Miljøfaglig Utredning.

(29)

24

3. Bevaringsmål

Bevaringsmål definerer den tilstanden som ein ønskjer at ein naturkvalitet i verneområdet skal ha. Bevaringsmåla for Sandvikbotn naturreservat skal kunne brukast som indikatorar for vellukka forvaltning av verneverdiane i verneområdet. Bevaringsmåla må fylgjast opp med registreringar som fastset tilstandsklasse. Der tilstandsklassen er dårleg må det setjast i gang aktuelle tiltak for å betre tilstanden. Det er definert eit overordna bevaringsmål for Sandvikbotn naturreservat, og fleire meir detaljerte bevaringsmål som byggjer opp under det overordna målet (Tabell 3). Der vi veit tilstanden i dag er det notert. For nokon av

bevaringsmåla veit vi ikkje tilstanden, og her er det difor viktig å snarast gjere registreringar som kan fastsetje tilstanden.

Overordna bevaringsmål: Det naturlege plante- og dyrelivet i Sandvikbotn naturreservat skal ha gode levevilkår, og alle dei naturlege økologiske prosessane skal vere intakte.

Området skal vere særskilt godt eigna for barlind.

(30)

25

Tabell 3. Bevaringsmål for Sandvikbotn naturreservat.

Tilstandsvariabel Bevaringsmål Metode Tilstandsklasse Aktuelle tiltak

Førekomst av framande organismar

Ingen førekomst av framande organismar, dvs.

artar og proveniensar som ikkje førekjem naturleg i regionen.

Registrering ved synfaring i området, både tal dekar med gran, og eventuelle observasjonar av andre artar.

God – Utan innslag av framande artar.

Middels – Svakt innslag av framande artar, men ikkje > 1 % av arealet, eller > 5 % av eit skogbestand.

Dårleg – moderat-sterkt innslag av framande organismar, men ikkje > 3 % av arealet, eller >

10 % av eit skogbestand.

Usikker – Innslag av framande artar ukjent.

Fjerne gran og andre framande artar.

Skadar av hjortevilt Hjorteviltbeite skal ikkje i påviseleg grad hindre rekruttering av sjeldsynte eller biologisk viktige treslag i skogen.

Registrering ved synfaring i området, t.d. ved utveljing av eit visst tal ROS¹. – førekomstar/lokalite tar, både vaksne tre og ungplanter

1ROS= rogn, osp og selje

God – Treslagsfordelinga ikkje påverka, ROS¹ under 40 % beitegrad, furu under 30 %. Gamle grove tre er ikkje skadeleg påverka av

beitegnag.

Dårleg – Beite/barknag truar overlevinga av grove tre og/eller treslagsfordelinga er markert påverka. Beitegrad over 30/40 %.

Usikker – Usikkert om treslagsfordelinga er påverka.

Auke jaktuttaket av hjortevilt. I spesielle tilfelle gjerde inn sårbare bestand/ungplanter.

Barlind (VU) Tal gamle individ (over 2 m høge) skal oppretthaldast på dagens nivå. Det skal vere noko forynging også utanom i bergveggar (dvs.

min 20 buskar mellom 20 og 100 cm høge).

Registring ved synfaring i området.

God: Bevaringsmålet er oppfylt.

Middels: Tal gamle individ er redusert med <20

%. Forynginga utanom bergveggar er 10-20 buskar mellom 20 og 100 cm høgde.

Dårleg: Tal gamle individ er redusert med >20

%. Forynginga utanom bergveggar er <10 buskar mellom 20 og 100 cm høgde.

Auke jaktuttaket av hjortevilt.

Gjerde inn sårbare bestand.

Alm (NT) Alle grove og gamle almetre skal takast vare på og ikkje verte skadde av m.a. utskugging av gran, eller hjortegnag. Einskilde unge tre skal førekome.

Registrering ved synfaring i området.

Middels: Tal almetre er redusert med <20 %.

Og/eller unge tre førekjem ikkje.

Dårleg: Tal almetre er redusert med >20 %.

Auke jaktuttaket av hjortevilt.

Fjerne gran frå naturreservatet. I spesielle tilfelle gjerde inn sårbare bestand.

(31)

26

Tilstandsvariabel Bevaringsmål Metode Tilstandsklasse Aktuelle tiltak

Unge tre førekjem ikkje.

Kranshinnelav (VU) Arten skal framleis finnast innanfor reservatet.

Middels: Arten finst i området, men i mindre omfang enn under registreringa i 2009.

Dårleg: Arten finst ikkje i området.

Fjerne gran der det er fare for at raudlista artar blir fortrengde.

Redusere hjortebestanden for å sikre tilvekst av viktige artar som alm, barlind, osp, lind, hassel og rogn.

Kastanjefiltlav (VU) Arten skal finnast på minst 3 tre i reservatet.

Skorpefiltlav (VU) Arten skal finnast på minst 15 tre i reservatet.

Hodeskoddelav (VU)

Arten skal finnast på minst 25 tre og ha fleire

delførekomstar i reservatet.

Gul pærelav (NT) Arten skal finnast på minst 15 tre i reservatet.

(32)

27

4. Brukarinteresser Landbruk 4.1.

Status og utfordringar

Området ber ikkje preg av å vere mykje nytta til husdyrbeite, men sidan det ikkje er

gjerdeplikt i områda rundt, kan det godt hende at husdyr er innanfor naturreservatet til tider.

Det er ingenting som tyder på at husdyrbeite av dagens storleik vil vere øydeleggjande for verneverdiane.

Skogsdrift i områda rundt Sandvikbotn naturreservat kan gjennomførast utan at det skal vere behov for transport av tømmer eller annan aktivitet innanfor naturreservatet. Det står ein del gran innanfor verneområdet. Særskilt ein bestand i dalsida vest for Sandvikbotn er aktuelt å få fjerna snarast mogleg. I verneprosessen vart det sagt at det kunne vere aktuelt at tidlegare grunneigar fekk ta ut denne grana. Dette er ikkje ein rett tidlegare grunneigar har, men blei sett på som ei tenleg løysing for å få fjerna grana. Den gongen blei det sagt frå

Fylkesmannen si side at grana gjerne kunne få stå til ho vart hogstmoden. Miljøfaglig Utredning meiner derimot at sjølv om spreiinga av gran ikkje er stor enno, legg den planta grana beslag på verdifull skogsmark på høg bonitet, og fortrengjer raudlisteartar som alm (NT). Noko av grana er også såpass ung at ho enno ikkje har ført til store endringar i

feltsjiktet, men vil kome til å gjere det i løpet av nokre år. Miljøfaglig Utredning tilrår at grana blir fjerna frå naturreservatet innan ti år viss ho ikkje skal øydelegge verneverdiar merkbart.

Fylkesmannen ser difor no at ein ikkje kan vente til grana er hogstmoden med å fjerne ho.

Rammer og regelverk

Vernereglane er i utgangspunktet til hinder for tradisjonelt landbruk, som til dømes hogst, nydyrking, vegbygging og liknande. I § 4 Generelle unntak er det gjort eit unntak for tradisjonell beiting (pkt. 5). Det er presisert at Direktoratet for naturforvaltning av omsyn til verneføremålet kan ved forskrift regulere beitetrykket i heile eller delar av reservatet.

Forvaltningsstyresmaktene kan etter søknad vurdere oppsetjing av gjerde i samband med beiting, jamfør § 5 Eventuelle unntak etter søknad, pkt. 5. Det kan og etter søknad vurderast hogst av etablerte plantefelt (§ 5, pkt. 3) og hogst av einskilde furutre til frøforsyning,

maksimalt 3 tre med 5 års mellomrom (§ 5, pkt. 6).

Retningslinjer for forvaltninga

Det er ikkje kjent at tradisjonelt beite har hatt ein negativ påverknad på verneføremålet. Det bør difor ikkje leggast hindringar for at området kan bli nytta som beitearel også i framtida.

Det er naturleg at dei kringliggjande bruka kan ha beitedyr også innanfor naturreservatet.

Forvaltningsstyresmakta vil derimot neppe tillate oppsetjing av gjerde i naturreservatet med mindre vi får haldepunkt for at beitinga er viktig for naturkvalitetane, og at gjerde i sjølve naturreservatet er naudsynt for å oppnå dette.

Grana som står i dalsida vest for Sandvikbotnen bør hoggast snarast mogleg, helst innan eit par år. Det må vurderast om grana kan takast ut av området utan at det fører med seg for store øydeleggingar. Dersom ein må hogge ein trasé for å kome inn med traktor, som og vil lage djupe hjulspor i terrenget, vil det vere lite aktuelt å ta ut grana frå området. Alternativet er å ringbarke slik at ho døyr. Viss tidlegare grunneigar er interessert i å ta ut grana vil

(33)

28 forvaltningsstyresmakta vurdere det etter søknad. Ei synfaring vil vere naudsynt for å avgjere om ho kan takast ut utan å skade verneverdiane.

Jakt og fiske 4.2.

Sandvikbotn naturreservat (gnr. 72/3) er del av eit jaktvald som omfattar alt utmarksareal på gnr. 84 og gnr. 72/3 (Sandvika jaktvald). Hjortejakt er den viktigaste jakta i området. Sterkt beitepress av hjort er peika på som ein trussel mot blant anna barlind i Sandvikbotn naturreservat.

Vernet er i utgangspunktet ikkje til hinder for jakt og fiske, jamfør § 4 Generelle unntak, pkt. 3 og 4. Nokre tiltak i samband med jakt og fiske, som motorferdsel, er likevel søknadspliktig.

For verneverdiane sin del er det svært interessant å halde hjortebestanden på eit lågast mogleg nivå. Beiting på barlind er eit stort problem, men for sterkt beitepress på forskjellige sortar lauvtre er heller ikkje ynskjeleg. Forvaltningsstyresmakta vil difor stille seg positiv til tiltak som kan redusere hjortebestanden.

Energi- og kraftanlegg 4.3.

Det går ei kraftline gjennom verneområdet. Det vil vere behov for vedlikehald og tilsyn med denne med jamne mellomrom. Utover det er det ikkje kjent at det er planar om tiltak som vil endre dagens situasjon.

Rammene for drift og vedlikehald av eksisterande energi- og kraftliner i verneområdet er omtalt i § 4 Generelle unntak:

Reglane i § 3 er ikkje til hinder for:

7a. Drift og vedlikehald av eksisterande energi- og kraftanlegg. Bruk av motorisert transport krev særskilt løyve jf. § 5 nr. 1.

7b. Naudsynt istandsetjing ved akutt utfall. Ved bruk av motorisert transport skal det i ettertid sendast melding til forvaltningsstyresmakta.

7c. Oppgradering/fornying av kraftliner for heving av spenningsnivå og auke av

linetverrsnittet når dette ikkje fører til vesentlege fysiske endringar i høve til verneføremålet.

Oppgradering/fornying av kraftliner som ikkje fell inn under § 4, nr. 7c, må søkjast om, jamfør

§ 5, pkt. 7. Motorferdsel i samband med kraftlinene må og søkjast om (sjå kapittel om motorisert ferdsel).

(34)

29 Retningslinjer for forvaltninga

Vernet er ikkje til hinder for naudsynt aktivitet i samband med kraftlina. Det er likevel eit krav om at ein tek omsyn til verneverdiane ved all aktivitet innanfor naturreservatet. Dette gjeld og for tiltaka som er nemnt som unntak frå vernereglane i § 4. Ved behov for motorisert ferdsel i samband med kraftlinene vil det bli sett strenge krav ved eit eventuelt løyve, slik at

verneverdiane ikkje blir skadelidande.

Friluftsliv 4.4.

Sandvikbotn ser ikkje ut til å vere eit særskilt mykje brukt turområde. Eit såpass urørt naturområde vil likevel alltid trekke til seg ein del aktivitet. Det går nokre stiar gjennom området.

Verneforskrifta er ikkje til hinder for tradisjonelt friluftsliv, så lenge dette ikkje er til skade for vegetasjon og dyreliv, jamfør verneforskrifta § 3, pkt. 1 og 2. I verneforskrifta § 3, pkt. 5 er det presisert at bruk av reservatet til teltleirar, idrettsarrangement eller andre større

arrangement er forbode. Direktoratet for naturforvaltning kan av omsyn til verneføremålet ved forskrift forby eller regulere ferdsla i heile eller deler av naturreservatet. I fylgje § 5, pkt. 4 kan forvaltningsstyresmakta etter søknad gi løyve til avgrensa bruk av naturreservatet som nemnt i § 3 nr. 5 (teltleiarar, idrettsarrangement eller andre større arrangement). Bruk av sykkel og etablering av nye båtplassar er forbode (§ 3, pkt. 6 og 7). Det kan søkjast om merking, rydding og vedlikehald av stiar, løyper og gamle ferdselsvegar, medrekna kløyvsti til Jagedalen (§ 5, pkt. 2).

Det er ein fordel at ferdsla blir styrt til stiane, og så lenge bruken av naturreservatet ikkje er til skade for verneverdiane vil Fylkesmannen vere positiv til at dei eksisterande stiane vert haldne ved like. Det kan difor påreknast løyve til eventuell rydding av stiar så lenge det ikkje krev fjerning av store tre.

Anna næring 4.5.

Jagedalsvatnet vert nytta til smolt-/settefiskproduksjon. Dette tyder m.a. at det trengst å regulere vatnet, noko som også er fanga opp i verneforskrifta. Det er ikkje funne

raudlisteartar heilt ned mot vatnet, og Miljøfaglig Utredning vurderer naturverdiane i området til å vere lite påverka av ei moderat endring (under 2 meter) i vasstanden i vatnet.

Jagedalsvatnet kan regulerast med maks 1,8 meter mellom kote 16,2 og 18,0 for uttak av vatn til smolt-/setjefiskproduksjon, jamfør § 4, pkt. 8.

(35)

30 Retningslinjer for forvaltninga

Ein kan ikkje rekne med å få løyve til å regulere Jagedalsvatnet utover det unntaket i § 4, pkt.

8 tilseier. Det har vore døme på tapping som har gått ut over det tillatne manøvrerings- intervallet. Dersom dette skulle skje i framtida, vil Fylkesmannen følgje det opp som brot på verneforskrifta.

Motorisert ferdsel 4.6.

Det er lite motorisert ferdsel i Sandvikbotn naturreservat per i dag. Det er ikkje behov for å bruke motorisert transport i naturreservatet for å kome til kringliggjande område. I samband med uttak av gran innanfor verneområdet kan det bli behov for å bruke traktor for å få tatt ut tømmeret. Ein må då vurdere om dette kan gjerast utan å skade verneverdiane, eller om det er ei betre løysing å la vyrket står/liggje att..

Motorisert ferdsel på land og på vatn er forbode, medrekna start og landing med luftfartøy, jamfør verneforskrifta § 3, pkt. 4. Forvaltningsstyresmaktene kan etter søknad gje løyve til naudsynt motorferdsel i samband med aktivitetar nemnde i § 4 nr. 1 (øvingskøyring), 3 (jakt), 6 (vedlikehald av anlegg som er i bruk på fredingstidspunktet) og 7a (drift og vedlikehald av eksisterande energi- og kraftanlegg), § 5 nr. 3 (hogst av etablerte plantefelt), 5 (oppsetjing av gjerde i samband med beiting) og 7 (oppgradering/fornying av kraftliner som ikkje fell inn under § 4, nr 7c).

Dagens situasjon tilseier ikkje at det er behov for motorisert ferdsel i samband med nokon av brukarinteressene, og forvaltningsstyresmakta vil difor vere restriktiv til søknadar om

motorferdsel i naturreservatet. Det kan vere aktuelt å bruke traktor for å få tatt ut grana som står innanfor naturreservatet. Forvaltningsstyresmakta vil vurdere om det er tenleg å ta ut grana, eller om ein heller skal la vyrket liggje att i naturreservatet, for å skåne

naturkvalitetane i dei områda ein ville måtte køyre gjennom med traktor.

(36)

31

5. Forvaltning

Praktisering av dispensasjonsheimlane i verneforskrifta 5.1.

I verneforskrifta § 3 er det lista opp kva tiltak og aktivitetar som i utgangspunktet er forbode innafor vernegrensene. Det er unntak i verneforskrifta for ein del tiltak og aktivitetar som kan gjennomførast utan å søkje om løyve. Desse unntaka går fram av § 4. Andre tiltak og aktivitetar må det søkjast om løyve for.

Spesifisert dispensasjonsheimel

I verneforskrifta § 5 er det lista opp tiltak som forvaltningsstyresmakta kan vurdere å gje løyve til:

1. Naudsynt motorferdsel i samband med aktivitetar nemnde i § 4 nr. 1 (øvingskøyring), 3, 6 og 7a, § 5 nr. 3, 5 og 7.

2. Merking, rydding og vedlikehald av eksisterande stiar, løyper og gamle ferdselvegar medrekna kløvsti til Jagedalen etter gammal trasé.

3. Hogst av etablerte plantefelt.

4. Avgrensa bruk av naturreservatet som nemnt i § 3 nr. 5.

5. Oppsetjing av gjerde i samband med beiting.

6. Hogst av einskilde furutre til frøforsyning, maksimalt 3 tre med 5 års mellomrom. Trea skal ikkje fjernast frå staden.

7. Oppgradering/fornying av kraftliner som ikkje fell inn under § 4, nr. 7c.

Generell dispensasjonsheimel

Naturvernlova av 1970 er avløyst av “Lov om forvaltning av naturens mangfold”

(naturmangfaldlova) frå 1.7.2009. I følgje overgangsregelen i § 77 i naturmangfaldlova gjeld framleis eldre verneforskrifter. Likevel gjeld naturmangfaldlova § 48 i staden for den

generelle dispensasjonsheimelen i gamle verneforskrifter. Dette betyr at søknaden om dispensasjon ikkje skal handsamast etter den generelle dispensasjonsheimelen i verneforskrifta (§ 6), men etter reglane i § 48 i naturmangfaldlova. Den spesifiserte dispensasjonsheimelen i verneforskrifta (§ 5) gjeld derimot framleis.

Naturmangfaldlova § 48 (dispensasjon fra vernevedtak):

“Forvaltningsmyndigheten kan gjøre unntak fra et vernevedtak dersom det ikke strider mot vernevedtakets formål og ikke kan påvirke verneverdiene nevneverdig, eller dersom sikkerhetshensyn eller hensynet til vesentlige samfunnsinteresser gjør det nødvendig.

I avveiningen mellom øvrige vesentlige samfunnsinteresser og hensynet til verneområdet skal det særlig legges vekt på at verneområdets betydning for det samlede nettverket av verneområder og om et tilsvarende verneområde kan etableres eller utvikles et annet sted.

Tiltakshaveren kan pålegges å bære rimelige kostnader ved ivaretakelsen, opprettelsen eller utviklingen av et slikt tilsvarende område.

Trenger et tiltak tillatelse både etter verneforskriften og etter annet lovverk, kan tiltakshaver velge å søke om tillatelse parallelt. Vedtak skal i slike tilfeller først fattes etter

verneforskriften, dersom ikke annet følger av verneforskriften eller forvaltningsmyndighetens samtykke.