‘
sldk
SOGN OG FJORDANE DISTRIKTSHØGSKULE SKRIFTER 1989:10Kulturlandskap og kulturmarkstypar i Flora kommune
Leif Hauge
Ellen Njos Slinde
~-:-~‘ .
~ ~ . ~:~?_~ ~
-s~’ ~ ~ ~
~::
£
~ • ‘ “\_:. :~• ~~ :~~ ,,~ - ~ ~z~‘ ~ ~ . ~. : ~ • ~
~ ~ V...
«a
~ ~ ~ - ‘ ~ V.- ~\—~ .~\
k ~ :~~
~ ~ — ‘.~4
~ ~
~
\ ‘~. ~ ‘~~ A ~ ~~~ ~ ~ 1~_’ ~ 4 ~
~—. V ~ ~ . ~ . ~ ‘~“~ .. ‘V ~
~ •~ -~ .~ :.~. ..~ ..~- -~.
~ ~
-~‘ .V ~ ~ ~ V ~
~
-~L
‘~. S ~
:~
‘~S.’• V5S • ~ S S ~~S\ ~ SS • S
V ~ ~
~ \\~~\ ~
S ~ S V ~ ~ ~ ~ ~
~‘ V V - ~ S5—~ V~ ‘ ~ \ ~~ ~ V ~ ~-4~ -~ --
V SV•~~ ..
~S. •~ V. V
V ~‘• V :~
~ 5-
~: ~4~’
‘~:‘~~ : ii’ T~
~ ~‘ ~»‘S ~
:.~A~~’_:/’i~/
~marbeidsgruppai Sogn og FjordaneKULTU RLAN DS KAP I
\\ ~ ~ Fylkeskultursjefen
~ SOGN OG FJORDANE
FØREORD
Denne rapporten omfattar inventeringar og vurderingar av 15 utvalgde kulturlandskap og kulturmarkstypar i Flora kommune, Sogn og Fjordane fylke.
Den byggjer delvis på hovedoppgåva Kulturlandskap i Flora. Forslag til skjøtsel av kulturlandskap på øya Kinn” til Ellen Njøs, utført ved Institutt for landskapsarkitektur, Norges Iandbrukshøgskule, As.
Rapporten inngår som nr. 7 i ein serie på fleire i prosjektet “Kulturlandskap i Sogn og Fjordane, bruk og vern”. Dette er eit samarbeidsprosjekt mellom Fylkeskultursjefen, Fylkeslandbrukssjefen, Fylkesrådmannen-planavdelinga, Fylkesmannen-miljevernavdelinga og Sogn og Fjordane distriktshøgskule.
Vedrørande drift og vedlikehald av tradisjonelle og verdifulle kulturlandskap og kulturmarkstypar kan det søkasi om tilskot frå Statens forhandlingsutval til drift som kan stimulere til å holde i hevd driftsformer eller element og areal som har kulturhistorisk verdi. For å få tildelt slike tilskot er kravet at det vert utarbeidd detaljerte skjøtsels- og driftsplanar for kulturmarkstypane og kulturlandskapet. Slike planar vert ma. utarbeidde av Sogn og Fjordane distriktshøgskule, avdeling for landskapsøkologi.
Sogn og Fjordane distriktshøgskule (SFdh) ved fyrsteamanuensis Ingvild Austad har det faglege ansvaret for prosjektet “Kulturlandskap i Sogn og Fjordane, bruk og vern”. Rapportane vert utgjevne i skriftserien til SFdh.
Takk til Flora kommune for positivt samarbeid. Takk også til gardbrukarar og alle andre som har gitt opplysingar om typeområda.
Sogndal, oktober 1990.
Leif Hauge
REFERAT
Hauge, L. 1990: Kulturlandskap i Flora kommune. Kulturlandskap og kulturmarktypar i Sogn og Fjordane, bruk og vern. Rapport nr, 7. Sogn og Fjordane distriktshøgskule Skrifter 1989:10. ISBN 82-7282-066-8.
Flora kommune har eit variert utval av kulturlandskap og kulturmarkstypar.
Dette skuldast spesielt topografiske variasjoriar i kommunen, samt ulikskapar i berggrunn, klima og vegetasjon. Utnyttinga av naturgrunnlaget og driftsfor- mene i jordbruket er tilpassa både fjord og fjell.
Ved utvalet av modellområda er det teke sikte på å sikre ein geografisk spreiing, samt å presentere område som representerer ulike og naturvitska- pleg interessante biotopar. Områda er også vurderte med tanke på kulturhistorisk verneverdi og i høve til betydning for friluftsliv og reiseliv.
I Flora kommune er 15 område presenterte. Fem av desse er heilskaplege gards- eller husmannsmilje, medan tre er knytte til stølsmiljø. Dei andre områda omfattar hagemarkstypane bjørkehagar og einerbakkar, urterike slåtteenger, kulturskogar, beitebakke og våtmarksenger.
Kvart modellområde er skildra med viktige karaktertrekk, historisk bruk, skjøtselstiltak og verdivurdering. Val av forvaltningsmodell for dei ulike områda vil i stor grad vere avhengig av politiske avgjerder både nasjonalt, fylkeskommunalt, kommunalt og lokalt. Det må presiserast at det bør utarbeidast detaljerte skjøtselsplanar, særleg for del hellskaplege kultur- Iandskapsmiljøa
Leif Hauge,
Sogn og Fjordane distriktshøgskule, Boks 39, N-5801 Sogndal
ABSTRACT
Hauge, L, 1989: Cultural landscapes in Flora municipality. Cultural landscape in Sogn og Fjordane, Maintenance and conservation. Report no. 7. Sogn og Fjordane distriktshøgskule skrifter 1989:10. ISBN 82-7282-066-8.
There is a wide range of different cultural landscapes in Flora municipality, especially types related to the coastal climate. The diversity is a result of topographic variations within the municipality, a diversity of geological and climatic conditions, and differences in vegetation. The explotation of natural resources and agricultural methods are well adapted to the landforms. The topography in the Flora region changes from the coastline in the west with many islands, to the fjord regions in the middle and the high mountain areas with glaciers in the east.
The type areas have been selected to ensure geographical dispersion, and to show a diversity of scientifically interesting biotopes. The areas have also been evaluated from a historical and ethnological point of view.
Fifteen type areas of cultural landscape are described in detail. These represent complete farm environments, a mountain dairy farm, different types of pastures, and decidous woodlands formerly used for fodder production.
For each type area, important characteristics are described together with historical information and land use today. Desirable forms of development and necessary management to maintain the quality of the areas are also described. More detailed management plans should be drawn up. The choice of management model for the different areas will depend on political decisions and priorities at the national, regional and local level.
Leif Hauge, Sogn og Fjordane distriktshøgskule, Box 39, 5801 Sogndal, Norway.
INN HALD
1.0 INNLEIING 6
1 .1 Problemstilling 6
1.2 Målsetjing 6
1.3 Avgrensingar 6
1 .4 Kulturlandskap og kulturmarkstypar i Sogn og Fjordane 7
2.0 UNDERSØKINGSOMRADET 11
2. 1 Lokalisering 11
2.2 Klima 12
2.3 Naturgrunnlag 13
3.0 KULTURHISTORIE 17
3.1 Fornminne 17
3.2 Kulturhistorisk utvikling 17
3.3 Bygningsmilje 19
4.0 PLANARBEID 21
4.1 Verneplanarbeid 21
4.2 EDNA, FRIDA og kommuneplan 21
4.3 SEFRAK-registrering 21
5.0 S/ERTREKK VED LANDSKAPET I KOMMUNEN 22
5.1 Landskapstrekk 22
5.2 Ulnytting av vegetasjonen 22
6.0 TYPEOMRADA 25
6.1 Grendalen 26
6.2 Nedre Grondalsvatnet 30
6.3 Kinn I 34
6.4 Kinn II 38
6.5 Svanøy 42
6.6 Slettevika 46
6.7 Halset I 49
6.8 Halset II 53
6.9 Krokane 56
6.10 Leirvåg 59
6.11 øvre Standal I 62
6.12 øvre Standal II 65
6.13 Tyvoll 68
6.14 Hovlandsstøl 72
6.15 Svortevik 76
7.0 SAMANDRAG 79
8.0 LITTERATUR 82
9.0 FIGURE CAPTIONS 84
1.0 INNLEIING 1.1 Fioleinstilling
Sogn og Fjordane er eit fylke der natur- og kulturtilhøva har medverka til å oppretthalde trad~sjonelIedriftsformer i jordbruket. Samsiundes er det eit fylke som er særleg rikt på verneverdige bygningsmiljø og einskildbygningar. I fylket finst det framleis eldre kulturlandskap med spesielle verdiar knytte til seg. Nokre avspeglar Iandbruks- og kulturhistorie, andre er verdifulle leveområde for planter og dyr. Kulturlandskapet er og ettertrakta opplevings- og turområde veleigna til friluftsliv. I tillegg er dei ofte attraktive reisemål.
Eldre kulturlandskap og verdifulle kulturmarkstypar er i dag sterkt pressa og i ferd med å forsvinne frå landskapsbiletet, både gjennom attgroing, stans eller endring av tradisjonelle driftsformer, eller ved omfattande inngrep.
Vi står såleis i ferd med å misse viktige ref eranseområde, samt vegetasjonsøkolo- gisk- og kulturhistorisk dokumentasjonsmateriale. Ressursane som ligg i kultur- landskapet har fram til i dag yore lite påakta.
1.2 Målsetjing
Eit viktig mål for prosjektet er å få fram heilskapen i kulturlandskapet der mellom anna fornminne, bygningar, tekniske anlegg (som t.d. vegar, vatningsveiter og steingardar) og kulturpåverka vegetasjon utdjupar og forsterkar kvarandre.
Hensikten er i fyrste rekkje å registrere interessante kulturlandskapselement i del einskilde kommunane i fylket og synleggjere dei ressursane som ligg i kulturlandskapet. I neste omgang vonar ein at ein i nokre modellområde kan prøve ut metodar for å utnytte kulturlandskapet positivt i høve til landbruk, reiseliv, kulturminnevern, rekreasjon/friluftsliv/helse/nærmilje, undervisning og forsking.
Målsetjinga er å sikre eit representativt utval av kulturlandskap og kulturmarksty- par i kvar kommune. Dette kan best gjerast ved å sikre og oppretthalde tradisjonelle driftsformer, evt. skissere alternative forvaltnings- og bruksformer.
1.3 Avgrensingar
Innanfor dei oppsette tids- og budsjettråmene for prosjektet er det ikkje rom for detaljerte registreringar og kartlegging av samtlege interessante kulturlandskap og kulturmarkstypar i kvar kommune. Ein tek likevel sikte på å finne fram til eit representativt utval som både har geografisk spreiing i kommunen og som også fangar opp ulike typar av heilskaplege kulturlandskap og kulturmarkstypar.
Typeområda er valde ut frå ein meir omfattande registreringsoversikt. Regis- treringsarbeidet byggjer på ein vegetasjonsøkologisk, kulturh~storiskog landskaps- estetisk vurdering. For dei fleste områda er det skissert viktige skjetselstiltak. For dei typeområda som vert utvalde for vidare satsing, må det utarbeidast detaljerte skjetselsplanar (Austad & Hauge 1987, Austad & Hauge in. prep).
1.4
~
Grovt kan kuiturlandskapet i Sogn og Fjordane delast opp i desse hovudeiningane etter sine spesielle element (Austad et al. 1985, Austad & Hauge 1989):
L~Kysikufturiandskapet. Dette er gjerne eit trebart landskap dominert av lyngheier, strandenger, torvmyrer og beiteeyar. Landskapet her er i fyrste rekkje prega av fiske, men avspeglar og jordbruk og handel.
Døme på heilskaplege kulturlandskap knytt til kystkulturlandskapet er ma.
rorbumiljø, fyrvær, fiskevær, handels- og gjestgjevarstadar og kombinasjonsbruk (jordbruk og fiske) Av kulturmarkstypar finst ma.: lyngheier, torvmyrer, myrslåttar, fastmarks-slåttenger, strandenger, beitebakkar og helleberg.
ZÆjordkuIturlandskapet. Dette landskapet ligg lunare til i tiknyting til fjordar noko inn frå kysten. Fisket spelar framleis stor rolle, men jordbruket vert stadig viktigare. Her er det og eit større innslag av edle lauvtre.
Deme på heilskaplege kutturlandskap knytt til fjordkulturlandskapet er m.a.:
Strandsitjarstadar, skyss- og gjestgjevarstadar, fjordgardar, hyllegardar, vårstølar og husmannsplassar. Av kulturmarkstypar kan desse nemnast: styvingstre (oftast av aim, ask og lind), snelskog, bjørkehagar, einerbakkar, hasselhagar, fast- marksslåtteenger, strandenger, våtmarksenger, myrslåttar og lauv-enger.
3~D.aL-_og~slette-kuIturlandskapet.Denne hovudtypen finst i del indre bygdene i fylket. Kyst- og fjordfiske vert avløyst av elve- og innlandsfiske. Jakt inngår som ein del av inntektsgrunnlaget. Her finst fleire marginale gardsbruk og fjeilgardar med husdyrhald. Store utmarksareal og fjeilbeite inngår ofte i gardsdrifta.
Deme på heilskaplege kulturlandskap er ma. skysstasjonar, dal- og fjeligardar, husmannsplassar, heime- og fjellstølar. Av kulturmarkstypar kan nemnast:
styvingstre (bjørk og selje), snelskog, fastmarkssiåtteenger, våtmarks- og myrslåt- tar, yåtmarksbeite, bjørkehagar, einerbakkar, gråorhagar.
4~F~eiIkuituri~ndskap~t.Denne hovudtypen omfattar det tradisjonelle steislands- kapet kjenneteikna av sesongvariasjon i busetjing og bruk.
Fjellgardar, fjellstelar og fjeilstover er døme på heilskaplege kulturtandskap medan beitevollar, utslåttar og myrslåttar er karakteristiske kulturmarkstypar.
Ulike kommunar har oftast innslag av fleire hovudtypar av kuiturlandskap. I Flora kommune er både fjordkulturlandskapet, dal- og slettekulturlandskapet og fjellkulturlandskapet representert.
Elementa som inngår i kulturlandskapet er mange og varierte. Fylgjande typar er del vanlegaste i Sogn og Fjordane (Austad & Hauge 1989):
Siyyings~Le.Ulike lauvtre som er nytta til Iorproduksjon gjennom lauving, rising, risping o.l. Trea har ei kraftig hovudstamme som produserer eit friskt greinverk.
Sjølv etter langt opphald i utnyttinga kan ein sjå skilnaden mellom hovudstamma og del yngre greinene. Lokalt vert fleire nemningar brukte på styvingstrea, slike som “lauvkolle”, ‘Iauvingstre” og “navar”.
Med små skogteigar var det vanleg å kultivere sjølv del minste samlingane for å få høg utnyttingsgrad av ressursane. Einskilde styvingstre står gjerne spreidde i heile kulturlandskapet, ved hus, vegar, eivar, eigedomsgrenser, i storsteina urer og mot utmarka. Alderen på styvingstrea varierer etter treslag og fysiske faktorar
i
omgjevnadane. Lind og aim kan lett bli fleire hundre år, medan bjerk og ask har kortare levealder. Dei vanlegaste tresiaga nytta til styving er aim, ask, bjørk, lind, selje, hassel og osp.KtiurskoQar. Mange stadar vart heile skogar nytta til forsank. Dei vart stelte og tynna for å få maksimal gras-, lauv- og risavling. Skogane ligg oftast på god og næringsrik jord, men i uiendt mark som vanskeieg let seg dyrke opp.
Kulturskogane er oftast samansette av edlare lauvtre, vanlegvis aim (Uirnu.s giabra), iind (Tilia cordata) og ask (Fraxinus~excelsior) saman med andre tresiag som hassel C.ory1us~aveliana, hegg Erunu~padus, gråor
(Atnu~incaaa~,
heng jebjerk ~B.e1u!ap.en.duta~og vanieg bjørk ~Be1utpube~ce.n. Stort innslag av gråor og hegg tyder på liten utnytting og forfali. Skogane er i dag fieire stadar tiigrodde og forfalne (rotveit), tilplanta med gran eller uttynna gjennom hogst.Hagernar.heL Hagemark er her definert som beitemark med tresjikt. Det er mange ulike hagemarkstypar kringom i fylket. Dei finst ofte på lågproduktive jordbruk- sareal eller på stadar som vanskeieg let seg utnytte til anna enn beitemark.
Typane vert skiide fra kvarandre etter dominerande tresiag. Hagemarkene er ofte bygd opp av eit stort tai med styvingstre.
Karakteristisk for alle er eit heller lysope tresjikt og eit feltsjikt som er prega av iangvarig beitegang og slått. Artssamansetnaden varierer, men oftast er det ein dominans av beite-tolerante artar. Innslaget av grasartar er gjennomgåande stort.
Eit botnsjikt med mosar er og stadvis veiutvikla. Feltsjiktet er robust og tåler godt trakk. Hagemarkstypane finst både i låglandet og i fjellet.
~j~jkeJ-jaganeer ein vanleg hagemarkstype. Dei kan deiast i fleire ulike typar alt etter råme- og næringstiihøve, grunntiiheve og brukshistorie. Ein vanleginndeling er i rike, medeisrike og fattige bjøkehagar. Dei fattige typane har nok den største utbreiinga og førkjem i hovudsak oftast på grusterrassar eller rasvifter utan særieg jorddekke. Bjørkehagane er mest utbreidde i midtre- og indre strok av fylket
(Austad 1985 b).
Einerbakkar er hagemarkstypar med eit stort innslag av einer. Mest spesielle er hagemarkene med eit hegi tal seyleforma individ. Del eldste einerbakkane finst på turr og karrig mark, gjerne i steinete iende med bart fjell i dagen der slått og åkerdrift ikkje var mogeleg. Einerbakkane finst og på gamai siåttemark som etterkvart er utlagt til beite (Austad 1985 a, Austad & Hauge 1990).
Einer CJ.unip~eru.s_c.ojnn-iunjs)er særs motstandsdyktig mot rate og vart mykje nytta til gjerdestolp, hesjestaur og nabbar (feste for hesjar), taktekking, reidskap og
anna virke. Oppstamma, rettvaksne einerar tok opp lite areal på beitemarkene.
Elner på klimatisk ugunstige veksestadar, spesielt i fjellområda og ved kysten, har ein lågvaksen og krypande struktur. Eineren utgjorde eit viktig virke i samband
med støisdrifta, både til ved, reinhaid og anna.
Ha~eIh.a.Qar
er og ein tradisjoneli kuiturmarkstype. Store hasseibusker står spreidde i gras- og urterike hagemarker eller i tidiegare siåttemarker. Dei har ofte ein tydieg beiteprofili
høgd med beitedyra. Hassei utgjorde tidlegare eit mykje nytta virke, m.a. til tønneband. Hasselnetter var og eit viktig produkt frå hasseiskogane. Hassei er ein typisk ‘kolonisator” på gamai slåtte- og beitemark som i dag ligg unytta.Aske~o.ga1rnehagarer beitepåverka hagemarkstypar med hegt innslag av ask eller aim med tydelege spor etter styving. Trea var tidiegare mykje planta både
i
inn- og utmark for å gje eit godt fortilskot. Fleire stadar utgjorde samiingane karakteristiske styvingMundar der slått og iauving vart kombinert. Askehagane er vaniegast i midtre- og ytre delar av fylket.Eikeb.~.gar
har sjeidan stor utbreiing, men finst som mindre fragment i kuiturmarka.Del har størst. utbreiing i midtre- og ytre delar av fylket. Lindehagar med samlingar av styvingstre produserte materiale til bast og rep. Orehagar, både med dominans av grå- og svartor, finst gjerne som beitehagar på råmehaldig organisk jord. Då oren har kort levealder vart det aldri forma styvingstre av dette treslaget. Derimot vart rotoppskotet mykje nytta som “sneiskog” til for. Fleire stadar finst desse orehagane på elvesletter som flaummarksskogar eller på bekkevifter ofte overrisla av flaumvatn.
5eit.ei~aJckarutan nemneverdig innslag av tre og busker er typiske, spesielt langs kysten o~i fjellet. Langvarig og intensiv beitegang har hindra oppskot av busker.
Beitebakkane er som oftast dominerte av gras og gjerne låge og krypande urter.
Ustexike~sIåtteengei som har cit hegt innslag av ville urter er gjerne gamle kulturmarkstypar. Dci er forma ved at utmarksteigar er overflaterydda for stein slik at ljåsiått er mogeleg. Dci fekk ein lysopen struktur ofte oppstykka og avgrensa av jordfaste steinar, steinrøyser, tre og buskar.
Typiske slåtteenger vart ikkje pløgde eller tilsådde, men heldt seg som stabile naturenger ved regelbunden slått. Engene vart slegne om sommaren etter at grasa og urtene hadde sett frø,
og
beita på ettersommaren og hausten. Det meste av gjedsla kom frå dci beitande husdyra.Slått og beite heldt oppslag
av
dci vanlege lauvtrea borte frå engene. Slått favoriserer artar som blemer og set fre tidleg. Del gamle slåtteengene hadde oftast ein låg produksjon. Mange gamle slåtteenger gror i dag til eller blir nytta til beite eller vert dyrka opp.Det finst ei rad ulike utformingar av slåtteenger der både artsinnhaldet og mengdetilhøvet varierer. Nærinigstilhøva og råmetilhøva i grunnen har mykje å seie for artssamansetnaden. Turrenger har oftast cit variert innhald av artar som engkvein (Agrostis capiliaris), prestekrage (Leucanthemum vulgare.), engtjøreblom
ÇL.ydinis~iscafta).,
ryllik (Achillea millefolium), gulaks(Anthoxantbum.~o.d.oratum),
gulmaureLGaU.um~iei.um)
o.I. Friske enger har gjerne cit fåtal artar som vekslar om å dommere gjennom vekstsesongen, slike som soleiehov (Caitha palust[e), engkarse LCaiftarnin.e~prate.nsis), jordnøtt (ConQp.qdium.xnajus) og hundekjeks (Anthriscus sylvestris). Mange av artane frå dci gamle slåtteengene finst i dagberre
i
randområde i jordbrukslandskapet, vanlegast langs veg- og grøftekantar.Lu~enQejer slåtteenger med tresjikt. Regelbunden attendeskjering av lauvtrea gjer lystilgangen til feltsjiktet tiltredsstiiiande. Med ein slik struktur vart både felt- og tresjiktet nytta til for.
Myr- og våtmarksslåttar. Tidiegare vart fleire myrområde slått. Myrslåttane kunne fleire stadar utgjere viktig fortilskot, spesielt i nedbørrike strok og på fjellet. Desse teigane kan i dag veie vanskelege å lokalisere da dci sjeldan vart avmerka eller inngjerda.
Våtmarkene kunne ligge i tilknyting til myrområde, men og ved innsjøar, elvar og andre vasstrenger. Flaumvatn førte med seg næringsstoff og fuktengene kunne ha ein høg produksjon. Det fuktige underlaget ber ikkje tungt maskinelt utstyr, og engene gror til
i
dag. Ofte finst det små utmarksløer i tiiknyting til områda.SiLandengel med salt- og brakkvatnspåverknad finst ved fjorden og sjøen, heist ved utiaupet v elvar og bekker. Dci får jamnieg næringstilskot frå sjøen, spesielt ved at tang- og tarerestar vert kasta på land. Stadvis kan skjeisand utgjere cit ekstra næringstilskot. Strandengene vart nok mest nytta som beiteområde, men var fleire stadar viktige
i
forsankinga.Lyngheier. Lyngheiene utgjorde cit karakteristisk landskapselement langs dci ytre delane av kysten. Vår og haust slo ein lyng, vesentleg resslyng (Cal[una...vulgaris.L til vinterfor. Gamal og stiv lyng vart regelbunden avsvidd. Med gras og ung lyng kunne iyngheiene nyttast som beiteområde stort sett gjennom heile året.
Kystklimaet med mildre vintrar og lite snø gjorde dette mogeleg. Strukturen til lyngheiene var såleis avhengig av cit samspel mellom klima og driftsform. Så snart lyngheiene er ute av drift, gror dci att med kratt og skog. Stadvis vert dci og tilplanta med gran.
På fjellet og spesielt i kystnære område var torvstikking vanleg. Torva var viktig som brensel i slike trefattige område.
H.ellskapIeg.eJ~.uftuñand.skap.~
Prosjektet skal og fange opp heilskaplege kultur- landskap der kulturmarkstypar, bygningsmiljø og tekniske anlegg utdjupar og forsterkar kvarandre. Primært vert interessant bygningmiljø og tekniske anlegg registrert gjennom SEFRAK registreringa i kommunane. Likevel er det naudsyn- leg å peike ut modellområde som inneheld varierte innslag av element frå det gamle jordbruksiandskapet, område som kan vise det nære samspelet mellom naturutnytting, næring og busetjing.Det er viktig å fange opp gode døme på gamle gardsmiijø, husmannsplassar, stølsmiljø (både vår og sommarstølar), og anlegg knytta til fiske og fangst.
Einskildbygningar som utløer, buer og naust kan og vere interessante, spesielt der dci inngår i ein heilskap.
På same~vis er tekniske anlegg knytta til primærnæringane viktige. Del mange ulike steinanlegga som steingardar, rydningsrøyser, buvegar, bakkemurar, terras- sar, stelsvegar, gardsvegar, bruer o.l. er typiske element i det gamle kultur- landskapet. Videre er det viktig å registrere typiske anlegg for ein region, slike som vatningsveitene i nedbørsfattige strok ma. i indre Sogn.
2.0 UNDERSØKINGSOMRÅDET 2.1
Lok~Usenng
Flora kommune ligg heilt vest i Sogn og Fjordane fylke, sjå figurane i og 2.
Den grensar til kommunane Askvoli og Naustdal i sør, Gloppen
I
aust, Bremanger i nord og til Nordsjøen i vest. Totalt femner den om 693 km2. Berre kring 21 km2 er utnytta til jordbruksføremål, 143 km2 er produktiv skog, resten er utmarks— og fjellområde (Kunnskapsforlaget 1989).11964 vart dci fire kommunane Bru, Eikefjord, Kinn og Florø samanslegne til storkommunen Flora, den einaste bykommunen i fylket. I landareal er det likevel den 12. største i landet. Busetnaden er spreidd langs fjordane og på øyane. 2/3 av innbyggjarane bur
i
tettstaden Flore.Fiorø er Norges vestlegaste by med kring 5750 innbyggjarar. Den er
i
fyrste rekkje ein industri— og administrasjonsby. industrien er dominert av verkstad- og næringsmiddelindustri. I tillegg til administrasjonen for Flora kommune ligg~ .1-~~~~_~ ~i’\jT .. \...,— -J~
Th
~ .~
»
.(‘ ...“,,..‘... .... V ~ - —~~ ~ ~ .. V
0 ~0 20 30 40 50km
$
t ~ Figur 1.
Lokalisering av Flora kommune i Sogn og Fjordane.
ble “ V-— ~. ~ y... ~ - .~ ~
- - - i4~L~~~KaIvag~ ~
.~‘ ~“~Atrn • ~ etkenes7 ~:#t~tte,t1~— ~ ~
~,—~rd re qotI / • ejini n,gen ~ ~I~i(/ rebus ~
_~‘~‘T~’~
~~ ~otr~e» ~c ~ bust / .~ .~Z
40’ . . ~otnane ~ / .~\it~ireh~ ,Io~
Kvanhovøentyr[~T’ l~vdevAQ
~
Sor~uIen~>~~ ~ Swr~’bu(niatrsec~ ~_.- ~\HdvçIe~i 614 ~ ~, gga A~~’
Bareksta~i~~~ ~
\
~ra~u~ s ~ ~ ~ ~Gron~aj )°~t4eYQtfleBalalden ~ [tZ,..~ Ve~a~:e(r:a.~fl\1~~~iv~:
~Zi~~’
~ ...ç ç.~Store 8at:lden~~ n~~o~r) ~r~brot ~ auv~n~~ ~ N~lJ~~S~l~ ~
Rogn&~ ,y~\\ — ~ I(hIIC ‘~~tavo~/~1~!JOrd~n ~ ‘\
/50 ~ .‘Osen a~ScJ4CtI,Cv
Figur 2.
Oversiktskart over Flora kommune (Cappelen 1986).
her f leire fylkeskommunale og statlege institusjonar som m.a. fylkessjukehus, Fjordane politikammer, Fylkesbåtane, vidaregåande skular og nokre fagskular.
Jordbruk og fiske er del viktigaste næringane i ytre strok, ofte i kombinasjon.
Fisket har gått sterkt attende dci siste åra, spesielt etter nedgangen i sildefisket. Oppdrettsnæringa er etterkvart vorten ein viktig næringsveg.
Flora har riksvegsamband austover til Førde (Rv.5 og 611) og samband nordover til Hyen (Rv.65) og Svelgen i Nordfjord (Rv.6i4). Florø er cit viktig trafikknutepunkt med m.a. ekspressbåtsamband, hurtigrutestogg og rutebåt—
samband og bitferjer til øyane utanfor. Flore lufthamn vart opna i 1971.
2.2 Klima
Kilmaet i Flore er oseanisk med heller liten temperaturvariasjon mellom sommar og vinter. Forskjelen mellom dagtemperaturar og nattetemperaturar er moderate, særleg om vinteren (Pedersen 1980).
Store terrengvariasjonar med hege fjell, djupe dalar og fjordar som skjer seg inn i landet har og innverknad på klimaet. Oppvarma hawatn som streymer inn
i fjordbassenga påverkar temperaturen i desse områda. Tilknytinga til Golfstraumen gjer elles at klimaet er mykje varmare her enn på tiisvarande breiddegrader andre stadar i verda.
Kysten er sterkt utsett for lavtrykk med vind og nedbør. Spesielt om hausten og vinteren er dagane med kuling og storm mange. Nedbøren heilt ute ved kysten er likevel ikkje spesielt høg, Kinn har cit årsmedel på 1774 mm.
Derimot har dci høgreiste fjellområda aust i kommunen nedbersnormalar som er mellom del høgste i landet. Målestasjonen
i
Grendalen hadde heile 4996 mm nedbør i 1983. Stasjonen ligg ved foten av Ålfotbreen, ein bre som er betinga av den høge nedberen i området.2.3
N.aturgrunnlag
Kommunen ligg i dci naturgeografiske regionane 38, eden vestnorske lyngheiregionen” og 37 d, “Vestlandets lauv— og furuskogsregion, ytre og midtre fjordstrok”. Nokre fjellområde aust i kommunen ligg og i region 35,
“Fjellregionen i søndre del av fjelikjeda”.
Berggrunnsgeologien i Flora er samansett, sjå figur 3. Eit særleg karakteristisk trekk er dci devonske sandsteinane og konglomerata nord for Norddalsfjor- den. Desse skråstillte og falda bergartane har lite lausmassar, er mest trelause og framstår med cit goldt preg. Massivet reiser seg opp i 1632 m o.h.
ved Ålfotbreen. Devonske bergartar finst og på eyane nordvest for Flore og i
cit
område ved botnen av Eikefjorden. I den sørlege delen av kommunen dominerer sterkt omdanna kambro-silurske skiferbergartar, men med større innslag av eruptive bergartar.Grunnfjellsbergartar, ofte kalla kaledonisert grunnfjell, med gneis er og vanlege i området. På Kinn er
det
tangsgåande diabasgangar i gneisbergar- tane. Diabas vitrar lettare enn gneisen den har trengt gjennom. Langvarig erosjon har såleis forma den karakteristiske Kinnakloven, cit viktig seglings—merke på kysten. Lausmassedekket er varierande, men er gjennomgåande lite utvikla. Dci største førekomstane finst i dalsystema sør og aust i kommunen.
Vegetasjonen i området er prega av blandingsskog, dels med innslag av edellauvskog i sørhellingar. I nordhellingar er oseaniske turuskogsutformingar med nøysamt feltsjikt vanleg.
Lyngheiane er typiske i kystsona, spesielt på del mange øyane i kommunen.
Desse tidlegare skogklcdde områda er torma gjennom mange hundreår med hogst, brenning, beite, slått og torvtekt. Dci fleste plantene her er oseaniske og gjennomgåande neysame. Vanlege kystartar i lyngheiane er t.d. purpurlyng (Eio&cinei~.),fagerperikum
(H.yp.eiLcunLpuiçiIum),
heifrytle (Luzula_congesta) og heistarr (Ca[~.~bine[vis).I heia veks dvergsmyle (Ai[apfae.cox), vestlandsvikke (Viciaoso bits), tusenfryd(BeI.Us~per~nnis),
blåstjerne (Scffla v~raa)og mosesildre (Saxifraga. hypnoides). På berghamrar finst nålarve (M inuarti~iub~ll~),blankburkne(A~Len madLan1um~nigru.mj
og hinnebregne (H~m.enophyiLumwi[son ii), figur 4.sra~ Berggrunnskart over SOGNOG FJORDANE
~~
— -OSV se,c1ii1 [vso(~~1
Sed,rntnler danner err., der’ .al,donskc Ijell~1riir’Ir’ldn,ng Flare, .eSenhl.g a~C’un’t1eIISbP’Qa,rer Sk/OuPIfra N~eli.,Vf.V ordet der ka eø. nfl, fJr’’lk,e~,foldr,nq
KonglDm.,aI ogsa”dn’efl .jc’un~e~er
I55f-’PRO $IWP.b.’Qa’re,- S~aragrnrI sedrnen,, I,’ edre nr, Karr~‘ur ,og
Sednenre,, wul.an,Ife, ogCrpbe’;arrer fra Kant,c.5,,,.,, ~ , S.j...’ sammen med .lrlunde.Met) 6.1,5 omdanner under ten ..SIedD’S,e r1e’r*,ed,rnld’~’—, re’- L_ bergsdarsø,k~el
odene Ord.,,, rom og Snur ~11Titmi
[11UI flUDalrrjo,dde.nkel F511,rlSn,,’’.og “‘‘c Sogn.) ZlJ’,r~’jgILl
Santo.~,,j,,~, e set.,n,nre, 0,.,r~a...rle . .
kynrslrenene .‘‘ Cnunnfe’’ SO
Oranrl,s,e bergamre C.ne,sorn,tder
LII~IIII1
C,abt,ro V Cnran Is C~ r~r L’..:-:..L~:u ~
Figur 3.
BerggrunnsgeologiSk
kart
over Sogn og Fjordane (Schei 1980).Tresjiktct er lite utvikla i dci ytterste kystområda, her finst berre mindre samlingar med bjørk
(~ l~p~esceris)
og furu (Einu~_syLves1ris).Oppslaget er etterkvart aukande grunna mindre utnytting av lyngheiane. Røsstyng(Ca1ii.~n_vtitgaris)
er den dominerande arteni
feltsjiktet saman med blåbær (Vaccinum~myrtillus), skrubbær (Cornus suecia) og linnca (Linnea.. borealis).Vanleg er og lågvaksen einer
(J~nip~usc~mmuni.s)
og einstape (Rteridtuni.&quthn~ni).
Figur 4.
Nokre kystbundne planter som veks i Flora. Frå venstre hinnebregne, blåstjerne, tusenfryd, purpurlyng og fagerperikum (Lid 1985).
Vegetasjonsbiletet endrar seg gradvis mot aust i kommunen. Furuskogane får tilhald av ein rikare undervegetasjon med artar som hengjeaks (Melica nutans), gutaks (Anthoxanthum odoratum), stortrytle (Luzula.~s.ylvatica), liljekonvall (Convallaria majalis), knollertreknapp (.Lathyrus...inontanu~) og jordnøtt Conpp,odiuminajalis). Her finst også lundar dominert av osp (Eopulus~
tLe.mula), svartor (Alnus _glutinosa) og bjørk (Betuia~pubesc..ens~)gjerne i blanding med andre lauvtresalg som rogn (Sor_bu ucup.aria), selje (Salix caprea) og hegg (Prunus paclus). Vekslingar i treslag er helst betinga av jordsmonnet, men er og påverka av bruksformer som beite, slått og hogst.
I sørvendte lier på godt jordsmonn finst fragment av edellauvskog med innslag av ask (Fraxinus.exc.eisior) og aIm (Ulmus.Qlabra). Stadvis kan desse trea ha merkje etter styving. Feltsjiktet kan vere frodig og artsrikt med mange kravfulle gras og urter som skogfaks (Bromus benekenil), skogsvingel (Eestuca aLti.ssima), lundgrønaks (Brachypodium sylvaticum), slakkstarr (C.arex.se.mota), talkebregne (Eolystrictium. aculeatum
)
r junkerbregne (Polystrichu.rn_btaunit), sanikel (San.ic.ui&..europaea), kusymre (Primula.~vuI.gari.s),skogfredlaus (Lysi~m~bia...nemor.u.m)og revebjølle (Digitalis~purpurea.). Også buskene barlind
(Iaxus.bac.c.ata), vivendel (Lonicera.periclyrnenurn) og kristorn (lleaquifo~
ll.um) I inst i desse samtunna.
Skiljet mellom open dyrka mark og utmark med skog er ofte markert. Gamle hagemarker og utslåttar utan bruk veks raskt til med kratt og skog i det fuktige og gunstige klimaet. På gamal kulturmark i fjordbygdene veks hassel (C...oiylus.
av..eilana)-, nyperose (Rosa~sp..)og seyleforma einer (Junipecus~c.o,mriiunis).
Svært mange stadar er tidlegare utmarksområde tilplanta med gran (Ejcea sp.,) slik at dette for Vestlandet “framande” treslaget fleire stadar dominerer i landskapsbi letet.
15
Terrengdekkande myrar finst einskilde stadar i overgangen mot fjellet (kring 400 m) i fleire av fjorddalane. Utviklinga av denne myrtypen som ligg som cit teppe over underlaget er betinga av jamn høg nedbør. Vegetasjonen på desse
myrane er gjennomgåande nøysam.
Strandenger er vanlege ved sjøen med tilhald av artar som tunrapp (Eoa annua), sivaks (Scirpus. sp.), fjøresaulek
(1Trig~ocbui~maritirna),
strandkjempe(PIaatago~inaritirna),
fjerekoll (Arme.ria ~..maritima)og gåsemure(Rolentila
an~erin.a).Mange av dci gamle naturlege strandengene er oppdyrka og eVes sterkt kulturpåverka, helst av belting. Naturlege strandenger utgjer såleis berre små areal.3.0 KULTURHISTORIE 3.1 Fornminne
Dci eldste fangstkulturane på Vestlandet heldt til ved kysten. Herfrå er det rike funn både av buplassar, reidskap og andre lausfunn. Ved Brandsoysundet finst buplassar fra den aller eldste fangstkulturen på Vestlandet. På cit nes like nord-vest for Sandvik er det funne cit steineks-brot i bergarten diabas. Brotet er truleg om lag 8000 år gamalt og var i samanhengjande drift
i
heile 3500 år.Ved hjelp av varmesprenging vart tonnevis med økseemne tekne ut av fjellet her. Steinøkser frå brotet er funne att i store delar av landet, heilt nord til Mo i Rana (Klokkernes 1985).
På Svanøy er det gjort funn som tyder på busetjing i steinalderen. Ved Ausevik ligg cit av dci større helleristningsfelta
i
Norden med i alt kring 300 bilete, figur 5. Dci fleste viser dyrefigurar, men her er og geometriske mønster og abstrakte figurar. Feltet kan daterast attende til yngre steinalder (4000-1800 f.Kr.) (Hagen 1969). Dyrebileta var lekki
ein jaktmagi i cit forsøk på å få makt over dyre. Menneskefigurane og abstrakte ting ved ristningane kan ha kome til under takkeseremoniar og religiese handlingar etter vellukka jakt. Ved Hovdevåg nordvest av Flore er det og gjort funn frå denne perioden.Flore-regionen har lange tradisjoner når det gjeld skipsfart. Den viktige skipsleia langs kysten gjekk mellom øyane. Spesielt i landnåms- og vikingetida drog mange over havet til Island, Vesterhavsøyane, England og kontinentet.
Flcire av dcsse vestlendingane var mektige menn ma. Ingolv Arnason, Eirik Blodøks og Egil Skallagrimsson. Soga fortel at Eirik Blodeks vart oppfostra på garden Eriksstad nordvest på Svanøy. Dette har seinare gitt namn til denne garden.
Steinkyrkja på Kinn er den eldste kyrkja
i
Sunnfjord, og også av dci eldste i landet. Den vart truleg bygd i to byggjesteg på 1100- og i 200-talet. Etter sagnet skal den vere bygd av den irske kongsdottera Borgny som dreiv på land på Kinn i Håkon jarls tid (Thingnes 1960). Galleriet frå 1200-talet utgjer cit spesielt fint arbeid i norsk mellomalderkunst. Kinnakyrkja var hovudkyrkje i Kinn prestegjeld fram til 1882 då den nye kyrkja i Florø vart bygd (Klokkernes1985).
Også på Svanøy stod ei svært gammal kyrkje som vart riven kring 1870. Den store St. Olavskrosscn står nær staden der denne kyrkja tidlegare låg.
Steinkrossen som skal vere oppført av Olav den heilage stod fyrst på Brandsøya, men vart flytta til Svanøy. Den kring 2 m hoge steinkrossen er ein av dci få steinkrossane som står att i Norge (Klokkernes 1985).
3.2
K~.tftuLhtstorjsk~u[vjJsl
ingDen gamle riksvegen langs kysten går gjennom Flora. Den tryggaste skipsleia går gjennom Kinnasundet som skil øyene Reksta og Kinn. På Kinn var det gjestgjevarstad med brennevinsutsal. Den indre Ida gjennom Furesundet var
I0’ ,~, ~ ~ . tè~ror I~nn ~, OL d” ~‘°~‘
~ r~r~a~
,. ‘~I:&%I~J~< ~
~:± ~ ~
S~ ~ ~s‘ ~ ng°nt’ ~
,~~w1t_~
0 , ‘,:~
i”~
~ Zr ‘~ ~ ~‘. ~ ~ , ~.u ~
~‘~(
~ ~ ~
,~r
,,V’~ V ~‘r’~ ~ ~
~~-7~
- ~ ~ ~~~~~ ~ “ .~,
~ Æ~L10~ ,~
11Ff u~~.O7r’M?I1~ ‘ ~
~ n,,~ u,,.,
~
Z.~VV ~ ,4V~ ‘Figur 5.
Helleristningsfeltet på svaberga ved Ausevik er cit av dci største og rikaste i landet
V ,
V,“555*
~
fZ~L V WV”Figur 6.
Gamlebyen i Fiore har framleis eit variert trehusmiljø. Mange av bygningane er knytte til fiske og handel.
noko vansklegare å ta seg fram i. Her fanst ikkje fyr og fyrlykter, men for småbåtar f rå Nordfjord og Sunnfjord var dette den raskaste leia. Dci fyrste handeishusa yaks opp kring den indre og ytre skipsleia. Gjestgjevarstadane var viktige samlings- og overnattingsstadar for I iskarar og bønder på veg til Bergen. Dci var og mykje nytta av danske embetsmenn som fekk skysskifte her.
Båten har til alle tider yore det viktigaste framkomstmidlet i kommunen. Med sterk auke i landbasert kommunikasjon i fylket ut i dette hundreåret, stagnerte utviklinga i kystregionen. Hurtigruta var lenge det einaste oftentlege reisetilbo—
det i Florø. Vegen Florø-Eikefjord vart ferdig i 1944 og året etter vart sambandet over Ramsdatsheia og vidare til Førde opna. Bruer over Nordalsfjorden og Høydatssundet
i
1980-åra mogleggjorde tilkomst til dci nordlege og sørlege delane av kommunen langs land.Bergen har alltid utgjort ein viktig marknadsplass for fiskeprodukta frå Flore.
Men reisa hit var lang for å omsetjc varer og handle inn utstyr. Ved kongeleg resolusjon 8. desember 1858 vart det derfor sett ned ein kommisjon til “at avgi betenkning om hensiktsmessigheten av at anlegge en Kjøpstad eller et Ladested i Send- og Nordfjord Fogden, Nordre Bergenhus Amt”.
Etter at fleire alternative stadar vart vurderte, tilrådde komiteen Flora i Kinn prestegjeld. Grunngjevinga var
at
Flora låg midt i skipsleia og nær dci beste fiskefelta. Valet av Flora vart vedteke i 1860. På denne tida låg det berre nokre få hus i Flora. I 1875 var folketalet 492. Dci fyrste som flytte hit var bergenserar, både handelsmenn, sildeoppkjøparar, bakarar, snikkarar og andre handverkarar. Etterkvart kom tilt lyttarar frå det næraste omlandet.Busetnaden samla seg kring Strandgata. Stagnasjon prega byen i slutten av hundreåret som fylgje av ein markert nedgang
i
sildefisket.Gamlebyen
i
Flore har framieis cit gamalt trehusmiljø, spesielt kring Strandgata og Trovika, figur 6. Her ligg enno dci høgreiste sjøbuene og dci kvitmåla torretnings— og bustadhusa. Fleire er nyleg restaurerte. Men stadig innslag av nye bygg endrar gradvis profilen til det gamle Florø.3.3
Bygnings..miijø~
Det Var vanleg at folk på øyane bytta til seg tømmer og ferdigbygde hus i indre strok, medan ein langs kysten ofte måtte nyttiggjere lokale skogressur—
sar. Også tømmer frå skipsforlis og rekved vart ein del nytta til uthus. Stein utgjorde likevel cit viktig bygningsmatermal, stein var både billeg og haldbart i
det fuktige og værharde klimaet. Tidlegare Var torv saman med steinheller det viktigaste taktekket.
Spesielle er bygningsmiljøa knytte til båtkutturen som båtnaust og båtstø.
Sjøbuene var oftast bygd i to høgder på solide steinmurar slik at større båtar kunne leggja inntil. Sjøhuset er mindre hus oftast i ein etasje og nytta som reidskapslager. Det finst mange gamle og eigenarta sjøbumiljø i kommunen.
Rekstadvågen og Rognaldsvåg på Reksta har framleis cit gamalt trehusmiljø utan særlege inngrep.
På 1700-talet yaks det opp f leire priviligerte gjestgjvarstadar langs kystleia som dreiv handel. Det var fyrs’t og fremst byborgarar som kjøpte opp heile fiskevær. Introduksjonene av dampskipa gjorde slutt på jektefarten og handelen blomstra opp langs kysten. Garden Furesund på Fure like sørvest for Flore har lange tradisjonar som gjestgjevarstad. Hovudhuset er godt vedlikehalde, her er og fleire gamle naust.
Svanø hovedgård var lenge krongods og sete for danske futar og storbender.
Hans Nielsen Hauge kjøpte denne garden til venen Ole Torjusssen og var sjølv mykje på øya. Han fekk jamvel permisjon frå fengselet for å dra til Svanøy for å lære sunnfjordingane å utvinne salt frå sjøvatn. Hovudbygningen frå ca 1749 står tramleis og er oppført på Riksantikvaren si fredingsliste.
Fyrvesnet var viktig i denne kystkommunen. Ofte var tyra sentralt plasserte ved fiskeværa med våningshus, uthus og gjerne små hagar. Stabben fyr ved innseglinga Florø er cit av dci mest særeigne fyra langs kysten. Fyret vart bygd i 1867 i cit område med mange skipsforlis. Det er oppført i to etasjar på ein liten holme midt i skipsleia. Det no verna fyret var bemanna heilt fram til 1975 og restaurert sommarcn 1984.
4.0 PLANARBEID 4.1 Verneplanarbeid
Ingen område i Flora er
i
dag formelt freda etter naturvernlova. Mange område har likevel høg verneverdi der det føreligg framlegg om oppretting av verneområde.Ålfotbreen og kringliggjande område er foreslått som framtidig landskaps—
vernområde i samband med den nye landsplanen for nasjonalparkar, NOU 1986:13. Dette området er naturfagleg interessant grunna den devonske bergarten og ved at det er cit kystpåverka breområde med ekstremt heg nedbør.
i kommunen er det cit høgt tat våtmarker og sjøfugliokalitetar både med internasjonal-, nasjonal- og regional verdi, Barekstadlandet, Nærøyane, Ytterøyane, Hovden, Kvalsteinane og Gåsøy har dci høgste vernepriori- teringane. Kinnaklova på vestsida av Kinn har høg geologisk verneprioritet. I
Flora er og tleire spesielle kvartærgeologiske førekomstar.
4.2 E
A.ÆRiDko.g}~o.rn
murtepl.anEDNA er cit EDB-basert register for område av naturverninteresse i fylket utarbeidd av Fylkesmannen i Sogn og Fjordane, miljøvernavdelinga. Regis—
teret er ordna kommunevis
og
er basert på tidlegare ulike naturtaglege granskingar i områda. EDNA-registeret inneheld område av naturvernin- teresse i Flora kommune som miljøvernavdelinga har oversyn over i dag, og er ikkje ein fullstendig oversikt. Totalt er det registrert heile 120 område for Flora, flest våtmarks- og sjøfugllokaiitetar, men også fleire myrområde, botaniske og kvartærgeologiske ferekomstar (Miljøvernavdelinga/Fylkesman- nen 1989).FRIDA er cit tilsvarande register for friluftsområde i fylket. I Flora er det til no registrert 71 område som har spesiell friluftsinteresse. Ausevik har høgast prioritering med nasjonal verdi og Grøndalen-Ålfotbreen, Svanøy, Osøyra, Osterpollen og Skjeljevikja har regional verdi. Dci fleste registrerte områda er bade- og båtutfartsområde (Miljovernavdelinga/Fylkesmannen 1989).
Flora kommune har og utarbeidd ein kommuneplan som no er under revisjon.
Fleire av områda peika ut
i
desse oversiktsregistreringane og planane overlappar med typeområde i denne rapporten.4.3 S.EFBAK~g.Ls1reiing
SEFRAK—registreringa av taste kulturminne frå før 1900 har til hovudmål å sikre ålment kulturhistorisk stolt av verdi for arbeidet med miljøbevaring og planlegging i kommunane. Denne registreringa legg liten vekt på heilskaplege miljø. Dci gjev heller ingen verdivurdering av del registrerte bygningane. i Flora kommune er denne kulturminneregistreringa enno ikkje komen skikkeleg
i
gang.5.0 SÆRTREKK VED LANDSKAPET I KOMMUNEN 5.1 L.aaciskapstrekk
Landskapet i Flora er kontrastrikt Irå dci ytre skjæra lengst i vest til innlandet i aust med hegfjell og bre. øygarden tel mange både små og store eyar i cit belte lengst vest mot havet. Kinn med den særmerkte Kinnaklova er det mest særeigne landemerket, figur 7. Også Batalden med hegste punkt på nesten 500 meter er tramtredande i horisonten.
Kystlinja på fastlandet er oppbroten av mange tjordbasseng og fjordarmar.
Fjordbassenget med småøyar og holmar skil seg frå det markerte fjordland- skapet ved Norddaisfjorden og Eikefjorden. Fjordlinja er framleis prega av små øyar, viker og nes. Fjordarmane leier inn mot cit meir kupert landskap med smådalar og høgdedrag. Dalsystema er fleire stadar fyllte med vatn som Standalsvatnet, Svartdalsvatnet, Lykkjebøvatnet, Vassetevatnet og Endestad- vatnet.
Mot nord-aust reiser cit mektig fjellmassiv seg. Den lagdelte devonske berggrunnen er pressa saman som trappetrin med etvesystem og vatn innimellom taldane. Åltotbreen ligg som ei kappe over dette landskapet omgitt av ei rad små lokale brear. Fleire vassdrag styrtar ned langs desse bratte datsidene og vidare ned i fjord-. og daisystem. Elvane er ikkje dominerande i landskapet, berre stadvis som Kvangrøfossen i Grøndalen er fossane sentrale landskapselement. Grøndalen utgjer i seg sjølv cit heilt spesielt landskap.
5.2 Umytti.nga\Lveg~tasjQrten
Kulturlandskapet i Flore tilhøyrer både kyst— og fjordkulturlandskapet (Austad
& Hauge 1988). Kystkulturlandskapet omfattar dei ytre delane av kommunen med cit snautt og trefritt landskap. Landskapet avspeglar ikkje berre jordbruksaktivitet, men også fiske og handel. På øyane langs kysten I inst både tradisjonelle fiskevær, fyr, handelsstadar og kombinasjonsbruk. Langs kysten vart arbeidsinnsatsen i jordbruket fordelt slik at det også vart tid til fiske, spesielt i samband med innsiget av storsilda.
Topografien medfører at brukseiningane helst er små og gjerne oppdette.
Åkerbruk har hatt ei avgrensa rolle. På del små åkerlappane vart det helst dyrka korn, sjølv om vekst-tilhøva var dårlege. Frå ut på 1800-talet vart poteter den viktigaste matveksten.
Myrer og lyngheier er karakteristiske kulturmarkstypar. På dci mange øyane langs kysten vart ressursane tidlegare utnytta både til beite, til innsamling av vinterfor, lyngslått og torvskjering. Det milde vinterklimaet ved kysten tillot lange beitesesongar. Spesielt sau kunne gå på beite gjennom det meste av vinteren, ofte utan tilleggsforing. Lyngheiene var tidlegare ein utbreidd
kulturmarkstype i Florø forma gjennom ein lang tidsbolk. Dette er svært gamle kulturmarkstypar, rydda alt ved Kristi fødsel. Til bruk som lyngslått vart områda systematisk rydda for større stein og lyngen slått om hausten med Ijå eller skoren med sigd. Ved storvakeen og grov lyng vart berre toppen slått. Lyngen
Figur 7.
Kinnaklova er cit karakteristisk seglingsmerke langs kysten. Ulik geologisk samansetnad og langvarig erosjon har utvikla denne formasjonen.
.4
,. ~
‘1’
O , ,
V (‘.~ , ~-. ~
Figur 8.
Lauv utgjorde cit viktig forprodukt også i kyststrok. Her vart som oftast heile lauvtrea nedhogne ved hausting, tradisjonelle styvingstre var heller uvanlege.
kunne vidare hakkast opp og blandast i høy til dryging av foret.
Lyngbrenning tidleg på våren var vanleg for at lyngheia skulle ha best beite- og forverdi med lite innhald av gamma! og forveda lyng. Beiting førte likevel til einsarta og ofte fattige plantesamfunn med dårleg forverdi. For hardt beite resulterte i ei stivgrashei, medan svakt beitepress resulterte i forbusking.
Vegetasjonen på små øyar og holmar vart og utnytta til beite om sommaren.
I område med lite brennved var myrane viktige for å framskafle brensel.
Mange bruk hadde eigne torvmyrar, gjerne oppdelte i fleire teigar. Ved myrane stod og gjerne små torvhus til lagring av torva. God brenntorv måtte vere fast med lite innhald av grove partiklar. Vegetasjonen på myrane veksla etter næringsinnhaldet i grunnen, men var gjennomgåande fattig og dominert av gras- og starrartar. Stadvis kunne desse myrane og utgjere slåtteteigar.
Lyngheier og myrar utgjer viktige kulturmarkstyper med omsyn til slått. Likevel er slåtteenger dci vanlegaste, gjerne på overflaterydda areal. Naturslåtte- engcnc er sjelden spadevendte, sjeldan tilsådd med kulturartar og sjeldan gjødsta. Slike slåtteenger finst både i flatt og skrånande terreng. Artssaman- setnaden varierer rimlegvis etter nærings- og råmetiIhøve.
Engsamfunna er artsrike. Floraen er tilpassa årviss slått gjennom lang tidsbolk, gjerne fleire hundre år. Den erkarakterisert av innslag av oseaniske artar saman med vanlege engartar. Jordnøtt (Con.opodium rnajus), englodnegras (H.olcusianatus) og geitsvingel (Festuca vivip.ara) er typiske innslag i engene.
På yngre gjedsla slåtteenger som enno vert utnytta aktivt er cit våraspekt med cngkarse
(C~adamin.e_piatensis),
soleihov(cib.a~pa.IusId.s)
og tusenfryd (Bellis...perennis) karakteristisk.Strandenger er også vanleg forekomande i Flora, men har
i
aukande grad vorte dyrka opp eller omdisponerte. Strandengene er gjerne viktige beiteom- råde for husdyr, spesielt sau og kyr. Også driftvollar, enger ved ferskvatn ogelvedelta utgjorde viktige beiteområde. Driftsformene hindra likevel ikkje cit yrande fugleliv på desse lokalitetane.
For kombinasjonsbruket var også sjø og strand ei form for utmark. Tang, tare og fiskeavfall både til dyrelor og gjedsel var ein viktig del av energioverferinga til garden. Turka strøtorv vart
og
nytta til oppsamling av ekskrement og urin.Torv vart og blande i gjødsels-kjcllerar for å suge opp alle næringsemna og seinare nytta som jordforbetringsmiddcl. Tang er svært rikt på mineral, spesielt nitrogen og fosfor. Delvis nedbroten tang vart og blanda i husdyrgjødsla og fungerte som jordforbetringsmicldel (Kaland 1987), eller gjødsla med direkte (Fabricius 1779).
Indre strok av Flore tilhøyrer fjordkulturlandskapet. Landskapstypen ligg lunare til gjerne med cit større tal edle lauvtre. Fiske og fangst er framlcis viktig næringsv.eg. Klimaet er betre, vekstsesongen lengre, jordsmonnet er betre utvikla og vegetasjonen meir samansett. Stølsdrift var tidlegare vanleg i visse område. Stadvis var det og varileg å nytte lauv som for til husdyr. Del fleste treslaga vart utnytta. Fleire stadar stod haustingsskogar med gamle og regelmessig avkappa styvingstre, figur 8.
6.0 TYPEOMRÅDA
Det er presentert 15 typeområde for eldre kulturlandskap
i
Flora kommune, figur 9. Områda er utvalgde fråei
meir omfattande registrering basert både påvegetasjonsøkologiske, kulturhistoriske og landskapsestetiske verdiar. Regi—
streringane og utvalet av konkrete lokalitetar innan kommunen kan stadvis vere ufullstendig sjølv om del viktigaste kulturmarkstypane og mest inter- essante kulturlandskapsmiljøa
er
omtala. For områda er det skissert enkle skjøtselstiltak. Ved vidare arbeid med typeområda bør meir omfattande skjøtselsplanar utarbeidast.0~
~
a-—
\ \
S..-’--
~ ‘S i \
2 /
b ~ ‘.~ -.
/ /
02 //
~ g 14
~ q
12
-~-
c~i~
N
- 9 5 10km.
1 Grondalen 9 Krokane
2 Nedre Grøndalsvalnet 10 Leirvag
3 Kinn I 11 øvre Standal I
4 Kinn H 12 øvre Standal II
5Svanøy 13 TyvoIl
6 Siettev~ka 14 Hovlandsstøl
7 HaIset 15 Svortevik
8 Halset II
_______
i
Figur 9.
Lokalisering av typeområda i Flora kommune.
1. GRØNDALEN
Vf ~ ~ ~ - -
-k.-., -~ cd~-2L~—-~”~ ,. ,- —‘--~----V.---.. ~
) y
~ -~ .-. ‘Zr—. H~ -~ go ~ / rLa se~a ~
_________ ~ ~ ~,,, -
V,~t ~ ~ ~‘~g~—~-i.-: &.~ .~ . .. Ç~,.‘-..
__I ~,. j~’~ ~‘~‘ uug ~ N r.fj.iI -. ~I
V --,.r~ ~, • - —~- ~ ‘~L~ ~ ~ ‘ ‘--~~
V,_~ ~551 Vos 0ÇZ’ ~ ~ d1 ~ V~< ~. V‘~~“ ,
___- ~t
v/ ~
/
/ ~I)~ ~» I I I) H i‘~ ~ ~ ,l~ / I
-~.L..~.-f~ I
)/
.L~)/.1~
- ~ Ur/ / i~)
.~J /
//~1,7/ 7,
‘~/
. .‘ ‘~ ~/
/ / ////~ 0//// ~ ~ - ‘‘i i I / i -
~ ~ ~
11-•HÇ~ -J
iH’~’
i~n’~/~ ~ ..J..V~ ~,..‘ I /1 ~
. -~
-/ I ~Ur))~ç~
/ r‘J /
Grbndolsva%net7H~—~
:
~ ~ - ~ / /fl) ~ ~ ~ \~ /
/
5/I OH~~ :. -. , ~( ~ . /
~ ~ ~\ ~ ‘NH-- ‘
~ ~ I ~~ I ~
~ ~Ç, ., . ~ ,,
.\\o~JJ
.00i ~\ j ~ Furehougen
~
~ ~Figur 10.
Lokalisering av typeområdet (kart i målestokkane 1:50 000 og 1:5000).
Iypeomthde...t
GrendalenKu1iuniiarksIype~ H
agemark med styvingstreLokall~eringo.gareai
Grendalen ligg
i
botnen av Norddalen, like nord for Sunndalsvatnet, figur 10.Lia med styvingstre ligg på vestsida av Grendaisvatnet vel 100 m o.h.
Fylkesvegen langs Norddalstjorden går gjennom nedre de! av området og endar ved nordenden av vatnet.
Styvingstrea står spreidde langs heile vestsida av Grendalsvatnet med cit par meir markerte konsentrasjonar. Totalt utgjer området med styvingstre over hundre dekar, kjerneområda til saman kring 20 da. Området er dekka av kartbladet 1218-Ill- Naustdal i M-711 serien (1:50 000) og av økonomisk kartblad AJ -086-5-2 og AK-086-5-1.
Historie
Området har gjennom lang tid yore nytta som beiteområde for husdyr. Fleire edle lauvtre tente som haustingstre for lauv, kalla stuvar. Lauving var her den vanlegaste forsankingstorma ved at kvistar med lauv på vart kappa av f rå stammene med jamne intervafl (Austad & Hauge 1988, Austad, 1989). I Grøndalen vart almane lauva cm sommaren, turka og lagra i Iåven til bruk utover vinteren. Friske greiner vart og hogne av om våren til skav og ris, slik at geitene kunne gnage av borken.
Almelauvet vart dessutan nytta som grisefor ved at kokande vatn vart slått over lauvet. Ein strøddc og litt mjøl i blandinga og fora grisene med den avkjølte blandinga. Almetrea vart sist lauva under siste krig, kring 1945 (P.
Solvang pers. oppl.).
Eiketre vart helst nsa om vinteren som tilleggsfor. Det var geitene som beita dette greinverket. Vanlegvis var lauv trå elk cit dårleg for og det er få stadar ein finn elk som fortre.
Området er i dag framleis beita av geiter og stort e. Dci beste områda for storte ligg mellom Grendalsvatnet og fylkesvegen.
Skll.~r.iag~av~omr.åd.et
Grondalen utgjer cit heilt spesielt landskapsrom med vatn og elvedelta omkransa av hege fjell. Fleire elvar med dels mektige fossefall drenerer mot Grøndalsvatnet. Grøndalen er
av
dci mest nedbersrike stadane i landet slik at vassfeninga her er jamt hog. Den devonske bergarteni
Alfotenmassivet har heller lite lausmassedekke oger
kjenneteikna av usamanhengjande og karrig vegetasjon.Styvingstrea står på ei hellande ustabil elvevifte (sjå omslagsfoto). Fleire bekkar og småelver går gjennom området. Stor og skiftande vassføring
i
desse har f leire stadar grave i grunnen. I overtlata ligg usortert stein— og blokkmateriale. Det er ikkje rydningar i området og såleis heller ikkje større steinopplegg. Blokker og Steinar er vanlegvis dekka av ei tett mosematte.Den største samlinga av aIm (Ulmus glabra) er bygd opp av I leire titals tre.
Trea står i grupper med enkelte innslag av andre lauvtre som seije (Salix caprea) og rogn (Sorbus aucuparia). Almetrea har tjukke stammer med tydlege lauvingsspor oftast i 1-2 meters hegd over bakken. Stammene er omfangsrike og stadvis ein
del
skada av råte. Dci har gjennomgåandc cit tett mosedekke. Enkelte tre er og skada av rotvelt og av flaumvatn frå småelvane. Etter lang tid med opphaldi
lauvinga har trea utvikla cit dels mektig sekundært greinverk. Nok0 lenger nord mot bergfoten står gamle styvingstre av eik (Quercus robur). Desse er heller lågvaksne med cit mindre kruneomfang enn almetrea.Feltsjiket er hardt beita av geit, figur 11. Det er ikkje oppskot av ungtre eller busker bortsett frå spreidde oppslag av rogn (Sorbus aucuparia). Vegetas- jonen er usamanhengjande med ein god del lyngartar som blåbær (Vaccinium myrtillus), tytebær (Vaccinium vitis—idaea) og krekling (Empetrum hermaprodithum.). Feltsjiket er likevel dominert av urter og gras som smyle (Deschampsiailexuosa), gulaks (Anthoxanthum odoratum.), hårfrytle (Luzula pilosa), småmarimjelle (Melarnpyrum sylvaticum), skogfiol (Viola rMniana),
V-
-r d ,~- ~ ~?j~ ‘°~.. ~
* , -‘m “-,
,n~, .~
, . ,
0 0
‘0~’
‘5 ,. -~ . fr
I ~ .k*f ~t “°‘- V
S
Figur ii.
Hagemarka i Grøndalen vert intensivt beita av geiter. Denne beitinga held kratt nede og fristiller del særeigne styvingstrea.
