Status for nasjonale miljømål 2015

(1)

1

Status for nasjonale miljømål 2015

Regjeringa og Stortinget fastset Noregs miljømål. Status for måla, basert på utvalde indikatorar, vert løypande presentert på nettstaden miljøstatus.no.

I 2015 har vi 26 miljømål som dekkjer resultatområda naturmangfald, kulturminne og

kulturmiljø, friluftsliv, forureining, klima, og polarområda. Dette dokumentet (rapport) syner status for miljømåla ved utgangen av 2015, ved å laste ned dei aktuelle sidene på miljøstatus.

Tolking av smilefjes - definisjonar

Utviklinga blir vurdert som positiv, og bidrar til at det er mogeleg å nå målet

Utviklinga blir vurdert som positiv, men bidrar ikkje tilstrekkeleg til at målet kan nåast. Trenden er ikkje eintydig.

Utviklinga er ikkje bestemt.

Utviklinga blir vurdert som negativ, og bidrar ikkje til at målet kan nåast.

(2)

2

Innhald

Naturmangfald ... 7

Miljømål 1.1: Økosystema skal ha god tilstand og levere økosystemtenester ... 10

Indikator: Status og utviklingstrekk for økologisk tilstand i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog, fjell og ope lågland, jf. Naturindeks for Noreg og vannforskriften ... 10

Indikator: Bestandsstatus for hekkande fugl i skog, fjell og kulturlandskap ... 24

Indikator: Bestandsstatus for artar der hausting er ein viktig påverknadsfaktor ... 28

Indikator: Talet på skadelege framande organismar i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog, fjell og ope lågland (kulturlandskap) ... 33

Indikator: Utvikling i areal av inngrepsfrie naturområde ... 40

Indikator: Talet på kulturbetinga naturtypar som er skjøtta ... 42

Indikator: Talet på restaurerte område i våtmark og ferskvatn ... 43

Indikator: Talet på tilfelle der det er påvist ulovleg GMO i Noreg ... 44

Indikator: Talet på dispensasjonar i strandsona langs kysten (Ikkje status) ... 46

Indikator: Utvikling i tilgjengeleg strandsoneareal langs kysten (Ikkje status) ... 46

Miljømål 1.2: Ingen artar og naturtypar skal utryddast, og utviklinga til truga og nær truga artar og naturtypar skal betrast. ... 47

Indikator: Talet på truga artar i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog og fjell og ope lågland (kulturlandskap) ... 47

Indikator: Status for utvalde truga artar ... 51

Indikator: Talet på truga naturtypar i hovedøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog fjell og ope lågland (kulturlandskap) ... 68

Indikator: Talet på prioriterte artar i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog og fjell og ope lågland (kulturlandskap) ... 70

Indikator: Talet på utvalde naturtypar i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog, fjell og ope lågland (kulturlandskap) ... 71

Miljømål 1.3: Eit representativt utval av norsk natur skal takast vare på for kommande generasjonar ... 73

Indikator: Verna areal (km2) totalt, og fordelt på hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog, fjell og ope lågland (kulturlandskap) ... 73

Indikator: Total del av verneområda der verneverdiane er under press eller redusert, og del av verneområda i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog, fjell og ope lågland (kulturlandskap) der verneverdiane er utsatt for negativ påverknad ... 75

(3)

3 Indikator: Delen av verneområda (i prosent) som har ein godkjent forvaltningsplan, og delen av verneområda i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark,

skog, fjell og ope lågland (kulturlandskap) som har ein godkjent forvaltningsplan .... 76

Kulturminne og kulturmiljø ... 78

Miljømål 2.1: Tapet av verneverdige kulturminne skal minimerast ... 81

Indikator: Prosentvis årleg tap av verneverdige kulturminne i utvalte område (ikkje status) ... 81

Indikator: Prosentvis årleg tap av SEFRAK-registrerte bygningar i utvalte område ... 81

Manglande bruk gir forfall ... 83

Indikator: Størrelsen på areal med bevaringsstatus etter plan- og bygningslova ... 83

Indikator: Prosentvis årleg tap av kulturminne i jordbruket sitt kulturlandskap ... 84

Setrene er marginalisert ... 84

Betre tal om fem år ... 84

Indikator: Talet på kommunar med oppdatert oversikt over verneverdige kulturminne og kulturmiljø ... 85

Indikator: Talet på kommunar med plan etter PBL for kulturminne og kulturmiljø (finst i KOSTRA) ... 85

Indikator: Talet på kommunar med tilgang på kulturminnekompetanse (finst i KOSTRA) ... 86

Indikator: Talet på verneverdige kulturminne og kulturmiljø i Askeladden ... 86

Miljømål: 2.2 Eit prioritert utval automatisk freda og andre arkeologiske kulturminne skal ha eit ordinært vedlikehaldsnivå innan 2020. ... 88

Indikator: Årleg tap og skade på automatisk freda arkeologiske kulturminne i utvalte område og etter årsaksforhold ... 88

Indikator: Talet på automatisk freda kulturminne som blir fjerna gjennom dispensasjon ... 90

Indikator: Talet på automatisk freda kulturminne der det er utført undersøkingar for å dokumentere og ivareta kjeldeverdi ... 91

Indikator: Talet på automatisk freda kulturminne der det er utført utbetrande tiltak og/eller tilrettelegging ... 92

Indikator: Talet på automatisk freda kulturminne med eit tilfredsstillande bevarings- og vedlikehaldsnivå ... 93

Indikator: Talet på automatisk freda kulturminne med eit tilfredsstillande bevarings- og vedlikehaldsnivå som er tilrettelagt for publikum ... 93

Miljømål: 2.3 Eit representativt utval kulturminne og kulturmiljø skal vere vedtaksfreda innan 2020. ... 95

Indikator: Talet på freda bygningar og anlegg fordelte etter geografisk, sosial, etnisk, nærings- og tidsmessig breidde ... 95

(4)

4 Miljømål: 2.4 Freda bygningar, anlegg og fartøy skal ha eit ordinært vedlikehaldsnivå innan

2020. ... 97

Indikator: Delen freda bygningar og anlegg med ordinært vedlikehaldsnivå (i prosent) ... 97

Indikator: Talet på freda fartøy og fartøy som inngår i verneplan for fartøy, og som er sette i stand ... 99

Friluftsliv ... 100

Miljømål 3.1: Alle skal ha høve til å drive friluftsliv som helsefremjande, trivselsskapande og miljøvennleg aktivitet i nærmiljøet og i naturen elles ... 102

Indikator: Del av befolkninga som deltek i friluftslivsaktivitetar ... 102

Indikator: Talet på skular som deltek i prosjektet Den naturlege skulesekken ... 103

Indikator: Del av bustader, skular og barnehagar i eit utval byar og tettstader som har trygt og tilgjengeleg leike- og rekreasjonsareal innan 500 meters avstand ... 105

Indikator: Talet på kommunar med rekreasjons- og friluftsområde lagt til rette med universell utforming ... 107

Miljømål: 3.2 Område av verdi for friluftslivet skal sikrast og forvaltast slik at naturgrunnlaget blir teke vare på. ... 108

Indikator: Tal på nye friluftsområde sikra med statleg medverknad pr. år ... 108

Indikator: Prosentdel av friluftsområde sikra med statleg medverknad som har eigne forvaltningsopplegg ... 109

Miljømål: 3.3: Allemannsretten skal haldast i hevd. ... 110

Indikator: Del av befolkninga som har kunnskap om allemannsretten ... 110

Indikator: Del av arealet i 100-metersbeltet langs kysten frå svenskegrensa til og med Hordaland som er tilgjengeleg for allmenta ... 111

Forureining ... 116

Miljømål 4.1: Forureining skal ikkje skade helse og miljø. ... 120

Indikator: Indikator for utslepp av helse- og miljøskadelege kjemikal ... 120

Indikator: Mengd utvalte helse- og miljøfarlege stoff som er handtert ved tildekking eller ved opptak (mudring) slik at dei ikkje lenger utgjer ein kjelde til alvorlege forureiningsproblem ... 122

Indikator: Talet på kjende lokalitetar med alvorleg grunnforureining ... 124

Indikator: Mengda operasjonelle utslepp av olje og andre miljøskadelege stoff i vatn frå petroleumsverksemd ... 125

Indikator: Mengda operasjonelle utslepp av olje og andre miljøfarlege stoff frå skip og landbasert verksemd ... 127

Indikator: Talet på og mengd akutte utslepp av olje og andre miljøfarlege stoff frå petroleumsverksemd, skip og landbasert verksemd ... 129

Indikator: Nivå i miljøet av utvalde radioaktive stoff ... 130

(5)

5

Indikator: Samla årleg utslepp av utvalde radioaktive stoff frå nasjonale kjelder ... 134

Indikator: Areal med overskridingar av tolegrenser for forsuring ... 136

Miljømål 4.2: Utslepp av helse- og miljøfarlege stoff skal stansast. ... 138

Indikator: Utsleppsmengder (og reduksjonar) av dei prioriterte kjemikala (prioritetslista) ... 138

Indikator: Mengd og type radioaktivt avfall som er deklarert ... 141

Indikator: Mengd og type radioaktivt avfall som er endeleg deponert... 142

Indikator: Berekna risiko for utslepp frå utvalde utanlandske kjelder som kan påverke Noreg ... 143

Indikator: Mengd farleg avfall med ukjent disponering ... 145

Miljømål 4.3: Veksten i mengda avfall skal vere vesentleg lågare enn den økonomiske veksten, og ressursane i avfallet utnyttast best mogeleg gjennom materialgjenvinning og energiutnytting. ... 147

Indikator: Total mengd avfall generert pr. år sett i forhold til økonomisk vekst målt i BNP ... 147

Indikator: Delen av ordinært avfall som går til gjenvinning, basert på totalt generert mengd avfall som går til kjent behandling ... 149

Miljømål 4.4: Døgnmiddelkonsentrasjonen av svevestøv (PM10) skal ikkje overskride 50 µg/m3 meir enn 7 dagar pr. år ... 151

Indikator: Utvikling i talet på overskridingar og dei stader dette i så fall skjer ... 151

Miljømål: 4.5 Timemiddelkonsentrasjonen av nitrogendioksid (NO2) skal ikkje overskride 150 µg/m3 meir enn 8 timar pr. år. ... 153

Indikator: Utvikling i talet på overskridingar og dei stader dette i så fall skjer ... 153

Miljømål: 4.6 Støyplager skal reduserast med 10 prosent innan 2020 i forhold til 1999. Talet på personar utsette for over 38dB innandørs støynivå skal reduserast med 30 prosent innan 2020 i forhold til 2005. ... 155

Indikator: Samla støyplage (SPI) frå alle kartlagde kjelder, spesielt SPI for industri, motorsport og skytebaner ... 155

Indikator: Reell reduksjon i talet på personar som er utsette for over 38 dB innandørs støynivå ... 157

Klima ... 159

Miljømål 5.1: Noreg skal bli eit lågutsleppssamfunn i 2050. ... 161

Indikator: Indikator er under utarbeiding ... 161

Miljømål 5.2: Noreg skal vera karbonnøytralt i 2050 ... 161

Indikator: Nasjonal utsleppsutvikling og bruk av fleksible mekanismar ... 161

Miljømål: 5.3: Noreg vil på vilkår ta på seg ei forplikting om minst 40 pst. utsleppsreduksjon i 2030 samanlikna med 1990. ... 161

(6)

6 Miljømål 5.4: Som ein del av ei global og ambisiøs klimaavtale der også andre industriland tek på seg store forpliktingar, skal Noreg ha eit forpliktande mål om karbonnøytralitet seinast i 2030. Det inneber at Noreg skal syte for utsleppsreduksjonar svarande til norske

utslepp i 2030. ... 162

Miljømål: 5.5: Noreg skal fram til 2020 kutte i dei globale utsleppa av klimagassar tilsvarande 30 pst. av Noregs utslepp i 1990. ... 163

Miljømål: 5.6: Reduserte utslepp av klimagassar frå avskoging og skogdegradering i utviklingsland, i samsvar med berekraftig utvikling. ... 164

Miljømål: 5.7: Samfunnet skal førebuast på og tilpassast til klimaendringaene. ... 164

Polarområda ... 165

Miljømål: 6.1: Omfanget av villmarksprega område på Svalbard skal haldast ved lag, og naturmangfaldet skal bevarast tilnærma upåverka av lokal aktivitet. ... 167

Indikator: Volum og fordeling av motorisert ferdsel til sjøs på Svalbard ... 167

Indikator: Tal på og geografisk spreiing av landstigningar frå cruiseskip utanfor planområda ... 168

Indikator: Talet på helikoptertimar ... 169

Indikator: Del av verneområda med godkjend forvaltningsplan ... 170

Indikator: Bestandsstatus for raudlisteartar og andre utvalde artar ... 171

Indikator: Status for framande artar og effektar av desse ... 178

Miljømål: 6.2: Dei 100 viktigaste kulturminna og kulturmiljøa på Svalbard skal sikrast gjennom føreseieleg og langsiktig forvaltning ... 179

Miljømål: 6.3: Negativ menneskeleg påverknad og risiko for påverknad på miljøet i polarområda skal reduserast. ... 179

(7)

7

Naturmangfald

Miljømål: 1.1 Økosystema skal ha god tilstand og levere økosystemteneser

Indikator:

Status og utviklingsrekk for økologisk tilstand i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog, fjell og ope lågland, jf. Naturindeks for Noreg og vannforskriften

Indikator:

Bestandsstatus for hekkande fugl i skog, fjell og kulturlandskap

Indikator:

Bestandsstatus for artar der hausting er ein viktig påverknadsfaktor

Indikator:

Talet på skadelege framande organismar i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog, fjell og ope lågland (kulturlandskap)

Indikator:

Utvikling i areal av inngrepsfrie naturområde

(8)

8 Indikator:

Talet på kulturbetinga naturtypar som er skjøtta

Indikator:

Talet på restaurerte område i våtmark og ferskvatn

Indikator:

Talet på tilfelle der det er påvist ulovleg GMO i Noreg

Indikator:

Talet på dispensasjonar i strandsona langs kysten (ikkje status) Indikator:

Utvikling i tilgjengeleg strandsoneareal langs kysten (ikkje status)

Miljømål: 1.2 Ingen artar og naturtypar skal utryddast, og utviklinga til truga og nær truga artar og naturtypar skal betrast.

Indikator:

Talet på truga artar i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog og fjell og ope lågland (kulturlandskap)

Indikator:

Status for utvalde truga artar

Indikator:

Talet på truga naturtypar i hovedøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog fjell og ope lågland (kulturlandskap)

(9)

9 Indikator:

Talet på prioriterte artar i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog og fjell og ope lågland (kulturlandskap)

Indikator:

Talet på utvalde naturtypar i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog, fjell og ope lågland (kulturlandskap)

Miljømål: 1.3 Eit representativt utval av norsk natur skal takast vare på for kommande generasjonar

Indikator: Verna areal (km2) totalt, og fordelt på hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog, fjell og ope lågland (kulturlandskap)

Indikator: Total del av verneområda der verneverdiane er under press eller redusert, og del av verneområda i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog, fjell og ope lågland (kulturlandskap) der verneverdiane er utsatt for negativ påverknad

Indikator: Delen av verneområda (i prosent) som har ein godkjent forvaltningsplan, og delen av verneområda i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog, fjell og ope lågland (kulturlandskap) som har ein godkjent forvaltningsplan

(10)

10 Miljømål 1.1: Økosystema skal ha god tilstand og levere økosystemtenester

Indikator: Status og utviklingstrekk for økologisk tilstand i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog, fjell og ope lågland, jf. Naturindeks for Noreg og

vannforskriften

60 prosent av ferskvatnet kan nå måla

Er vi på rett veg?

Publisert 06.10.2015 av Miljødirektoratet

Miljøtilstanden i dei fleste vassførekomstane i kystvatn er god, og har lite avvik frå den naturlege tilstanden. Vi reknar med at dei vil nå målet om god økologisk og kjemisk tilstand innan 2021. Ein del vassførekomstar, særleg i meir tettfolka område, vil sannsynlegvis ikkje nå målet dersom ikkje nye tiltak blir sette i gong.

(11)

11 Med omgrepet "ikkje risiko" i figuren over meiner vi at vassførekomstane vil nå målet om god økologisk tilstand innan 2021. Dei ulike kategoriane risiko, mogeleg risiko og ikkje risiko er fastsette ved å vurdere omfanget av menneskeskapte påverknader på planteplankton,

plantar og botndyr, som fungerer som miljøindikatorar. Dei viktigaste påverknadene på kystvatn er forureining frå forskjellige kjelder som industri og tettstader, samt fysiske konstruksjonar som hamnar og moloar.

Alle vassregionar har frå 2016 ein vatnforvaltingsplan, som blant anna beskriv påverknadene og foreslår tiltak som kan gjerast for å nå målet om god økologisk tilstand. De viktigste tiltaka i kystvatn vil vere å rydde opp i gamal forureining, og kontrollere nye utslepp.

Tala i figurane over er baserte på arbeidet med innføringa av EU sitt rammedirektiv for vatn.

Mykje av datagrunnlaget er basert på faglege vurderingar, og ikkje på målte data. Resultata må derfor sjåast som førebelse, og ein del av vassførekomstane i kystvatn vil kunne få endra status når vi får meir kunnskap.

Eksterne lenker

 Klima- og miljødepartementet: Prop. 1S. (2015-2016). Proposisjon til Stortinget (forslag til stortingsvedtak)

God tilstand for mesteparten av kystvatnet

(12)

12

Er vi på rett veg?

Miljøtilstanden i dei fleste vassførekomstane i kystvatn er god, og har lite avvik frå den naturlege tilstanden. Vi reknar med at dei vil nå målet om god økologisk og kjemisk tilstand innan 2021. Ein del vassførekomstar, særleg i meir tettfolka område, vil sannsynlegvis ikkje nå målet dersom ikkje nye tiltak blir sette i gong.

Med omgrepet "ikkje risiko" i figuren over meiner vi at vassførekomstane vil nå målet om god økologisk tilstand innan 2021. Dei ulike kategoriane risiko, mogeleg risiko og ikkje risiko er fastsette ved å vurdere omfanget av menneskeskapte påverknader på planteplankton,

plantar og botndyr, som fungerer som miljøindikatorar. Dei viktigaste påverknadene på kystvatn er forureining frå forskjellige kjelder som industri og tettstader, samt fysiske konstruksjonar som hamnar og moloar.

Alle vassregionar har frå 2016 ein vatnforvaltingsplan, som blant anna beskriv påverknadene og foreslår tiltak som kan gjerast for å nå målet om god økologisk tilstand. De viktigste tiltaka i kystvatn vil vere å rydde opp i gamal forureining, og kontrollere nye utslepp.

Tala i figurane over er baserte på arbeidet med innføringa av EU sitt rammedirektiv for vatn.

Mykje av datagrunnlaget er basert på faglege vurderingar, og ikkje på målte data. Resultata må derfor sjåast som førebelse, og ein del av vassførekomstane i kystvatn vil kunne få endra status når vi får meir kunnskap.

Eksterne lenker

(13)

13 Stabil tilstand i ferskvatn

Er vi på rett veg?

Tilstanden for det biologiske mangfaldet i ferskvatn har samla sett vore stabil sidan 1990. Det viser data for 2014 frå naturindeksen for Noreg. I 2014 hadde naturindeksen ein verdi på 0,75 der verdien 1 svarer til tilstanden i eit økosystem med lite menneskeleg

påverknad. Naturindeksen har noko lågare verdi i sør, spesielt på Sørlandet og delar av Vestlandet, noko som skuldast omfattande og langvarig forsuring som følgje av

langtransportert forureining.

Tilstanden i ferskvatn i delar av Austlandet og Midt-Noreg er også noko redusert. Dette skuldast fyrst og fremst landbruksforureiningar (overgjødsling) og omfattande

vassdragsreguleringar i desse områda. Også på Vestlandet og i Nord-Noreg er det store vassdragsreguleringar som gir dårlegare forhold for det biologiske mangfaldet.

Lokalt kan tilførsle av næringsstoff (gjødsling), primært frå landbruket og fyrst og fremst i lågareliggande område, vere eit problem i alle delar av landet.

(14)

14 Sidan 1990 har tilstanden for det biologiske mangfaldet i ferskvatn halde seg ganske stabil for Noreg, samla sett. Ei rekkje forvaltingstiltak er sett i verk; blant anna har freding av nokre truga artar, reduserte tilførsler av sur nedbør og kalking av vassdrag hatt ein positiv effekt på tilstanden for det biologiske mangfaldet. Samtidig har auka overgjødsling og fysiske inngrep som har øydelagd leveområde hatt ein negativ effekt.

Eksterne lenker

 Miljødirektoratet: Naturindeks for Norge

Stabil tilstand i havet

(15)

15 Er vi på rett veg?

Tilstanden for det biologiske mangfaldet i havet har vore stabil sidan 2000. Det viser data frå naturindeksen for Noreg. Det var ei betring i dei frie vassmassane frå 1990 til 2000, mens tilstanden har vore generelt stabil på havbotnen. I 2014 hadde naturindeksen ein verdi på 0,70 for havbotn og 0,72 for dei fire vassmassane, der verdien 1 svarer til tilstanden i eit økosystem med lite menneskeleg påverknad.

I Barentshavet er torskebestanden (skreid) rekordhøg, og har saman med lodde hatt ein stabilt god tilstand sidan 2009.

I Norskehavet har tilstanden vore stabil med høg indeksverdi sidan 2000-talet, med auka bestandar av sild og etter kvart makrell. Sild er ein viktig art i økosystemet fordi den kan ha store svingningar i bestanden, noko som påverkar mange andre artar. Uttaket av sild var for stort fram til 1970-talet og var etterfølgt av ei langvarig bestandssvikt. Både sild og andre pelagiske stimfiskar som makrell har vore inne i ei god utvikling sidan 1990-talet. Kolmule, som lever på noko djupare vatn, var derimot hardt beskatta heilt fram til starten av 2000-talet og voksteren i bestanden er framleis svak. Hekkebestandar av sjøfugl i Norskehavet, som havhest, lunde og alke, har også vore i tilbakegang sidan 1990. Årsakene er ikkje klare, men det er kjent at svikt i næringstilgangen ved nokre fuglekoloniar, som hos lunde, har ført til låg rekruttering.

(16)

16 I Nordsjøen og Skagerrak har tilstanden hos fleire artar hatt ei positiv utvikling sidan 2010, men nøkkelartar som tobis og torsk har framleis svake bestandar. Det gjer at tilstanden for det biologiske mangfaldet samla sett har vore relativt stabil dei siste åra.

Den gode utviklinga for det biologiske mangfaldet totalt sett er relaterte til ei god utvikling i fiskeriforvaltinga etter 1990. Det er vedteke forskrifter som vernar sårbare bestandar og små individ som skal vokse seg store og bidra til rekruttering. Vidare er fiskekvotar i større grad baserte på «føre var»-grensesetting for å oppnå ei berekraftig forvalting, og det er innført utkastforbod frå fiskebåtar. I tillegg har teknologisk utvikling hjelpt til å redusere bifangst, då reiskapar er blitt meir treffsikre på artar og fiskestorleik.

Eksterne lenker

 Miljødirektoratet: Naturindeks for Norge Svak oppgang for tilstanden i kystvatn

(17)

Det har vore ei svak betring av tilstanden for det biologiske mangfaldet i kystvatn sidan 1990, men med ein liten nedgang sidan 2010. Det viser data frå naturindeksen for Noreg. I 2014 hadde naturindeksen ein verdi på 0,62 for havbotnen og 0,72 for dei fire vassmassane, der verdien 1 svarer til tilstanden i eit økosystem med lite menneskeleg påverknad.

Årsaka til den positive utviklinga er i stor grad ei betring av tilstanden for artar som lever i dei frie vassmassane, blant anna for planteplankton og steinkobbe. Det biologiske mangfoldet på havbotnen har samla sett hatt relativt uendra tilstand i perioden.

Etter 2010 har naturindeksen for dei frie vassmassane blitt noko lågare, men ikkje på Austlandet. Dette skuldast svakare kystbestandar av sild, tobis og fleire sjøfuglartar. På Austlandet har tilførslane av næringssalt med havstraumar frå sørlege delar av Nordsjøen blitt reduserte sidan midten av 1990-talet. Det gjer at tilstanden for planteplankton, som gir

grunnlag for vokster hos dei fleste dyreartane, har vore god her dei siste åra.

Generelt er naturindeksen for havbotnen noko lågare enn i dei frie vassmassane. Nokre artar har dårleg tilstand, for eksempel sukkertare, hummar og nokre fiskeartar. Desse artane var

(18)

18 svake på slutten av 1990-talet, men har seinare teke seg noko opp. For tareskogane er det observert store endringar dei siste tiåra både i nord og i sør, i positiv så vel som negativ retning. I Nordland, særleg i dei sørlege delane, er tareskogen på veg tilbake, men det er framleis store område i Nord-Noreg der taren er nedbeita av kråkebollar.

Jamn nedgang for tilstanden i våtmark

Er vi på rett veg?

Tilstanden for det biologiske mangfaldet i våtmark har utvikla seg i negativ retning sidan 1990. Det viser data frå naturindeksen for Noreg. I 2014 hadde naturindeksen ein verdi på 0,54 der verdien 1 svarer til tilstanden i eit økosystem med lite menneskeleg påverknad.

Naturindeksen for våtmark har hatt ein jamn og svak nedgang sidan 1990. Alle delar av landet viser same trend, men årsakene til nedgangen varierer noko. Mange artar, til dømes fleire karplanter, amfibium, fuglar, samt naturtypen atlantisk høgmyr, er primært påverka av menneskelege inngrep.

Omgjering av myrar til jordbruk- eller skogbruksland har ei lang historie, og tørrlegginga var spesielt stor i etterkrigstida fram til 1990. I nokre intensivt drivne jordbruksområde er det

(19)

19 berre fragment igjen av dei opphavlege myrane. I andre område har opphøyr av tradisjonelle jordbruksmetodar, som beite og slått, forverra levekåra for ei rekkje artar som føretrekkjer opne og lyse veksestader.

Også klimaendringar påverkar det biologiske mangfaldet i somme våtmarksområde.

Palsmyrar har torvhaugar, kalt palser, som har ein kjerne av is, men eit varmare klima har ført til nedsmelting av palsene fleire stader. Småsalamander og storsalamander viser derimot positiv respons på dei same klimaendringane sidan 2010. Høgare temperatur og meir nedbør er truleg viktige årsaker til auka rekruttering og overleving hos salamandrane.

Eksterne lenker

Positiv utvikling for skog, men framleis låg naturindeks

(20)

Tilstanden for det biologiske mangfaldet i skogen har hatt ei svak positiv utvikling sidan 1990. Det viser data frå naturindeksen for Noreg. I 2014 hadde naturindeksen ein verdi på 0,37 der verdien 1 svarer til tilstanden i eit økosystem med lite menneskeleg påverknad.

Mindre gamle tre og død ved, færre store rovdyr og nedbrytarar bidreg relativt mykje til den låge natutindeksen for skogen. Død ved og gamle tre er viktige levestader for mange artar av insekt og sopp i skogen, og når det er lite av dette reduserast det biologiske mangfaldet.

Blåbær og smågnagarar bidreg derimot i positiv retning.

Tilstanden til det biologiske mangfaldet i skogen har forbetra seg noko sidan 1990, noko som skuldast at mengda død ved, hjortedyr og blåbær har auka dei siste åra. Utviklinga over tid illustrerer godt at endringane og dynamikken i skogen skjer langsamt.

I naturindeksen samanliknar ein dagens skogtilstand med ein referansetilstand definert som naturnær skog med liten grad av menneskelege inngrep. I ein upåverka skog er dei naturlege forstyrringsprosessane (for eksempel skogbrann, vindfellingar, insektutbrot) med følgjande suksesjonsstadium tilstades på alt skogareal. Ein slik tilstand har vi ikkje hatt i skogane i Noreg på mange hundre år, sidan skogen og utmarka har vore utnytta av menneske i lange tider. Skogbruk blir rekna som den viktigaste menneskeskapte påverknaden i dagens skogar, i tillegg til bygging av veg, kraftleidningar og bygningar, samt tilførslar av nitrogen og

endringar i klimaet.

Eksterne lenker

(21)

21 Liten nedgang for tilstanden i fjellet

Er vi på rett veg?

Tilstanden for det biologiske mangfaldet i fjellet har variert dei siste 25 år, men er no litt redusert i forhold til 1990. Det viser data frå naturindeksen for Noreg. I 2014 hadde naturindeksen ein verdi på 0,62 der verdien 1 svarer til tilstanden i eit økosystem med lite menneskeleg påverknad.

Etter ei forbetring frå 2000 til 2010, er no indeksen 3,6 prosent lågare enn i 1990, noko som indikerer ei forverring av tilstanden for det biologiske mangfaldet i fjellet. Dette gjeld for heile landet, men også for dei einskilde landsdelane utanom Nord-Noreg. Størst nedgang i indeksen har det vore på Sørlandet.

Blant artane som inngår i naturindeksen for fjell er det fjellrype, lirype, fjellvåk, heilo og lappsporv som viser den sterkaste negative endringa frå 1990 til 2014, mens vier,

smågnagarar, kongeørn og blåstrupe bidreg mest i positiv retning.

Nokre av dei viktigaste påverknadsfaktorane for artane i fjellet er arealbruk og fysiske inngrep i samanheng med veg og jarnbane, kraftutbygging, hyttebygging og turisme. Opphøyr av tradisjonell drift med beite og slått vil også kunne påverke ei rekkje typiske fjellartar som trivst i opne område nær fjellskogen.

(22)

22 Klimaendringar er også ein viktig påverknadsfaktor for økosystema i fjellet. For eksempel vil mildare vintre med isdanning på bakken kunne medføre dårlegare forhold for smågnagarar under snøen. Dermed kan smågnagartoppar blir mindre regelmessige eller forsvinne, og naturindeksen indikerer at dette betyr mykje for andre artar i næringskjeda som fjellrype, lirype (planteetarar), fjellrev og rovfuglar (predatorar).

Eksterne lenker

Jamn nedgang for tilstanden i ope lågland

Er vi på rett veg?

(23)

23 Tilstanden for det biologiske mangfaldet i kulturlandskapet i ope lågland har hatt ei negativ utvikling sidan 1990. Det viser data frå naturindeksen for Noreg. I 2014 hadde naturindeksen ein verdi på 0,47 der verdien 1 svarer til tilstanden i eit kulturlandskap i god hevd.

Naturindeksen er noko høgare i Nord-Noreg enn i resten av landet.

Ope lågland består av ope landareal nedanfor skoggrensa. Tilstanden til det biologiske mangfaldet blir vurdert med bakgrunn i artar som i hovudsak er knytt til naturtypar i

kulturlandskapet, som kystlynghei og semi-naturleg eng. Slike naturtypar er forma gjennom lang tids ekstensiv og tradisjonell hevd som beite, slått og i nokre tilfelle regelmessig sviing av vegetasjonen. Dei semi-naturlege naturtypane har mange lyskrevjande artar som i større eller mindre grad er avhengig av skjøtsel.

Tilstanden for det biologiske mangfaldet i ope lågland har utvikla seg i negativ retning over lang tid. Kulturlandskapet i Noreg har lenge vore i endring som ein følgje av drifts- og arealbruksendringar i jordbruket. Det har vore ei omfattande omlegging frå tradisjonelle driftsmetodar til intensive metodar med oppdyrking av areal og tilførsle av næringsstoff i form av kunstgjødsel. Samtidig har opphøyr av skjøtsel som slått og beiting ført til gjengroing. Endringane i jordbruket har hatt ein negativ påverknad på det biologiske mangfaldet som er tilpassa den tradisjonelle skjøtselen, og har ført til at arealet av semi- naturleg eng, kystlynghei, boreal hei og strandenger er sterkt reduserte i løpet av 1900-talet.

Eksterne lenker

(24)

Indikator: Bestandsstatus for hekkande fugl i skog, fjell og kulturlandskap Mindre fugl i jordbrukslandskapet

Er vi på rett veg?

Jordbrukslandskapet er viktig som leveområde for ca. 5 prosent av våre hekkande fugleartar.

Dette er område med stadige forandringar. Særleg store har endringane vore dei siste 50 åra.

Omlegging av driftsmåtar i jordbruket, utbygging og gjengroing av meir marginale jordbruksareal gjer at mange område eignar seg dårlegare som leveområde for fuglar enn tidlegare.

Figuren over viser ein jamn nedgang i hekkebestanden for åtte av dei vanlegaste artane i jordbrukslandskapet etter tusenårsskiftet. Bestandsnedgangen har vore særleg sterk for vipe, storspove, songlerke og gulsporv, mens bestandsnedgang for stare, linerle, låvesvale og buskskvett er mindre tydeleg.

Ein tilsvarande nedgang for fugl i jordbruksområde er registrert for store delar av Europa.

Bestandsnedgangen blir i stor grad knytt til endringar i driftsformer i jordbruket, ei utvikling som har kome lengre i mange vesteuropeiske land enn hos oss. Følgjer vi etter i denne utviklinga forventar vi mindre fuglar i jordbrukslandskapet også i tida framover.

Auka informasjon om og tilskot til aktuelle tiltak for å betre forholda for fugl i hekketida vil kunne redusere nedgangen lokalt.

(25)

25 Eksterne lenker

 Hekkefuglovervåking

 Norsk Ornitologisk Forening – Rapport 4-2014: Bestandsvariasjoner for terrestriske fugler i Norge 1996-2013 (PDF)

 Vår Fuglefauna 37 (2014), nr. 1: Terrestriske fugler i Norge – bestandsendringer 1996- 2013 (PDF)

Mindre fugl i fjellet dei siste ti åra

Er vi på rett veg?

Områda over skoggrensa og heiområde i fjellskogen er viktige leveområde for ca. 10 prosent av våre hekkande fugleartar. Dette er område med stadige endringar, og særleg no fordi det skjer ei fortetting av fjellskogen og fordi skoggrensa gradvis flytter seg oppover. Dette gjer at det blir mindre opne areal i lågareliggjande delar av fjellet.

Vi reknar også med at klimaendringane, med endringar i temperatur og nedbør, påverker fjellområda våre. I tillegg blir fjellet påverka av menneskeleg aktivitet i form av arealbruk og ferdsel.

Kurva i figuren over som omfattar perioden 1993-2014 er basert på teljingar av fugl i fem av dei klassiske fjellområda våre frå Hardangervidda i sør til Dividalen i nord. Denne viser at

(26)

26 bestandane var relativt stabile frå 1993 til 2005, mens det er registrert bestandsnedgang etter det.

Linja som omfattar perioden 2007-2014 er henta frå det nasjonale nettverket for teljingar av fugl. Denne er basert på teljingar for åtte av dei meir vanlege fjellartane våre, lappsporv, blåstrupe, heipiplerke, ringtrast, steinskvett, heilo, lirype og fjellrype, og viser også ein tydeleg bestandsnedgang for desse artane som alle er knytte til meir opne område i fjellet.

Nedgang i fuglebestandane i fjellet er dessutan vist for heile den skandinaviske fjellkjeda.

Årsakene til nedgangen er usikre og truleg samansette, men endringar i klima med meir ugunstige vêrforhold i hekkeperioden kan vere ei medverkande årsak. No, i ein periode med minking av fuglar i fjellet, vil det vere nyttig å redusere det ein kan av negativ påverknad på slike artar.

Eksterne lenker

 Avian Biology: Common montane birds are declining in northern Europe

Stabile bestandar av vanlege fugleartar i skogen

Er vi på rett veg?

(27)

27 Skogen er det viktigaste leveområdet for svært mange av fugleartane våre, og litt over ein tredjedel av hekkefuglane våre finst hovudsakleg i skog. Våre skogsareal er i stadig endring og det er no ein auke i både areal og alder på skogen. Men arealet med urørt naturskog minkar.

Figuren over omfattar 23 fugleartar og viser at vi har hatt relativt stabile hekkebestandar for dei vanlege skogsartane våre dei siste 20 åra. Dei aller fleste av desse, som svarttrast, bokfink og granmeis, har hatt ein relativt stabil bestand i perioden 1996-2014, men nokre artar som måltrast og gransongar har hatt ein liten auke og nokre artar som raudstrupe og trepiplerke har hatt ein liten nedgang.

Mange av dei artane som er sterkast knytte til naturskog er meir sjeldne, og for desse finst det ikkje målingar av bestandsendringar

Eksterne lenker

(28)

Indikator: Bestandsstatus for artar der hausting er ein viktig påverknadsfaktor Berre åtte prosent av villaksbestandane har god status

Miljødirektoratet har vurdert og kategorisert dei norske laksebestandane. Kategoriseringa består av ei samla tilstands- og risikovurdering med vekt på forhold som er avgjerande for bestandane sin eksistens, produksjon og kvalitet. Berre vassdrag som har eller har hatt ein sjølvreproduserande bestand av laks har blitt kategorisert. Kategorisystemet som

Miljødirektoratet bruker består av to kriteriesett, eit for eksistensrisiko og produksjon, og eit for kvalitet som dekkjer innblanding av rømd oppdrettsfisk og risikoen for genetisk påverknad på bestandane. Kva kategori eit vassdrag blir plassert i blir avgjort av det kriteriesettet med dårlegast status. Kategoriseringa av vassdraga blei sist oppdatert i 2013.

(29)

Mange ville laksebestandar er truga eller har gått tapt. I løpet av 1990-åra blei

laksebestandane reduserte til ein tredel av bestandane midt i 1980-åra. 1997 var det året det blei fanga minst laks i løpet av heile førre hundreår. Etter eit kortvarig oppsving rundt tusenårsskiftet har utviklinga igjen vore negative dei siste åra. Som følgje av den negative utviklinga i innsiget av laks har det vore nødvendig å redusere fisket i elv og sjø for å sikre nok gytefisk i elvane.

I dag er 49 sjølvreproduserande laksebestandar kategorisert som «kritiske» eller «tapt».

Det er ingen norske laksevassdrag der situasjonen er kategorisert som svært god. For at situasjonen i eit vassdrag skal vurderast som svært god må vassdraget ha ein naturleg stor bestand som er svært lite påverka. Vassdraget kan heller ikkje ha eit observert eller berekna innslag av oppdrettslaks i gytebestanden på meir enn 1,5 prosent i gjennomsnitt for åra 1989- 2012 om vassdraget skal ha svært god status.

Historisk sett har 73 ville laksebestandar gått tapt, men 27 av desse er reetablerte etter tiltak mot forsuring og lakseparasitten Gyrodactylus salaris. I tillegg til kalking av vassdrag for å motverke forsura vatn og behandling av vassdrag som har parasitten Gyrodactylus salaris, er restaurering og bygging av laksetrapper samt revisjonar av vasskraftkonsesjonar med reglar om minstevassføring i regulerte vassdrag blant tiltaka som fører til betring for

laksebestandane.

(30)

30 Ifølgje Vitskapleg råd for lakseforvaltning framstår rømd oppdrettslaks og lakselus som klart ikkje-stabiliserte bestandstrugslar, mens Gyrodactylus salaris, sur nedbør,

vasskraftreguleringar og fysiske inngrep er vurderte som stabiliserte bestandstrugslar med lågare risiko for ytterlegare framtidig redusert produksjon og tap av bestandar.

Det er mange ulike faktorar som påverkar utviklinga i dei ville laksebestandane. Nokre er meir eller mindre naturlege, mens andre er menneskeskapte. Nokre vurderast som stabiliserte og nokre som ikkje-stabiliserte. I ein del vassdrag og regionar er utviklinga stabil eller positiv, mens den er negativ eller det er stor risiko for framleis negativ påverknad i mange andre.

Eksterne lenker

Mykje villrein, men leveområda er under press

(31)

Noreg forvaltar dei siste bestandane av den opphavlege ville fjellreinen i Europa. Villreinen er derfor ein ansvarsart for Noreg, noko som gjer at vi har eit særleg ansvar for å ta vare på den.

Villreinen er ikkje rekna som truga i Noreg i dag, og totalt er det om lag 35 000 dyr fordelt på 23 ulike forvaltningsområde. Villrein i dei ulike områda blir tald både frå lufta og av

bakkemannskap. Dette gir god oversikt over kor mange dyr som finst i dei ulike villreinområda.

Villreinbestandane er regulerte gjennom jakt. I kvart villreinområde er det ønskjeleg å felle nokre dyr, slik at det blir ein balanse mellom beiteressursar og talet på villrein i området.

Talet på villrein som har blitt skote under jakt har vore relativt stabilt dei siste åra, sjølv om det i nokre område ble felt færre dyr enn det som var målsetjinga for jakta 2015.

For villreinen er større samanhengande og lite forstyrra område ein føresetnad for å

oppretthalde ein god bestand over tid. Arealet i villreinfjellet er under stadig utbyggingspress.

Verneområda i fjellet dekkjer berre delar av leveområdet til villreinen, og kommunal og regional planlegging er eit svært viktig verktøy for betre forvalting av villreinen.

Eksterne lenker

 SSB: Villreinjakt

 Hjorteviltregisteret - tildelte og felte villrein

(32)

32 Hausting i fjellet godt regulert

Er vi på rett veg?

Hausting av planter i fjellet skjer primært gjennom beiting. Beiting er i hovudsak òg tillete i verneområde, og er ikkje vurdert som ein trussel mot naturmangfaldet i fjellet.

Forvaltningsprinsippet i naturmangfaldlova inneber at alle artar er freda, med mindre hausting eller anna uttak skjer med heimel i lov. Det er i dag fastsett jakttid på til saman 37 fugleartar og 21 pattedyrartar, korav 6 fugleartar og 9 pattedyrartar vert regna som framande artar.

Villrein og lirype er døme på artar i fjellet det vert jakta på.

Jakt- og fangsttider vert reviderte i hovudsak kvart 5. år, gjennom ein omfattande prosess som involverer ein brei gjennomgang av haustingsstatistikk. I tillegg vert det innhenta fråsegner både frå forskingsfagleg hald og frå verne- og brukarorganisasjonar. Artar der det blir registrert ein negativ bestandstrend over tid, blir vurdert særskild i tilhøve til om jakt og fangst er årsak eller kan forverre situasjonen. I så fall blir desse foreslått fjerna frå lista over jaktbare artar.

Eksterne lenker



Hausting i skog godt regulert

Er vi på rett veg?

Hausting av planter skjer primært gjennom beiting. Beiting er i hovudsak òg tillete i verneområde, og er ikkje vurdert som ein trussel mot naturmangfaldet i skogen.

Forvaltningsprinsippet i naturmangfoldloven inneber at alle artar er freda, med mindre hausting eller anna uttak skjer med heimel i lov. Det er i dag fastsett jakttid på til saman 37 fugleartar og 21 pattedyrartar, korav 6 fugleartar og 9 pattedyrartar vert regna som framande artar. Orrfugl, rådyr eller hare er døme på artar i skogen det vert jakta på.

Jakt- og fangsttider vert reviderte i hovudsak kvart 5. år, gjennom ein omfattande prosess som involverer ein brei gjennomgang av haustingsstatistikk. I tillegg vert det innhenta fråsegn både frå forskningsfagleg hald og frå verne- og brukarorganisasjoner. Artar der det registrerast ein negativ bestandstrend over tid, vert vurdert særskild i tilhøve til om jakt og fangst er årsak eller kan forverre situasjonen. I så fall vert desse foreslått fjerna frå lista over jaktbare artar.

Eksterne lenker

(33)

33 Bestandssituasjon for artar som blir hausta

Er vi på rett veg?

Miljømål 1.1: Økosystema skal ha god tilstand og levere økosystemtenester

Indikator: Talet på skadelege framande organismar i hovudøkosystema hav og kyst, elvar og innsjøar, våtmark, skog, fjell og ope lågland (kulturlandskap)

59 framande skadelege artar langs kysten og i havet

Figuren viser antal framande skadelege artar med hav og kyst som eitt av sine viktige leveområde som er vurdert av Artsdatabanken til å utgjere høg eller svært høg økologisk risiko. Totalt er det registrert 59 slike artar i hav og kyst.

Er vi på rett veg?

Kor vidt vi er på rett veg for å nå målet om at økosystema har god tilstand og kan levere økosystemtenester varierar mellom dei ulike gruppene av framande artar som lever i havet og langs kysten.

(34)

34 Mesteparten av dei framande artane som har kysten som eit av sine viktige leveområde er karplantar. Døme på slike karplantar er jærlupin, rynkerose og gravbergknapp. Vi utfører ein del nedkjempingstiltak mot desse, men vi har grunn til å tru at det ikkje er nok til å

oppretthalde ein god tilstand på økosystema langs kysten. Mink er ein alvorleg trussel mot fuglebestandar langs kysten. Det vert sett i gang nedkjempingstiltak mot mink i prioriterte område og arbeidet gir gode resultat.

Å utføre nedkjempingstiltak mot framande artar som lever i havet er ofte både komplisert og kostbart og det vert difor sjeldan gjort. Kongekrabbe og stillehavsøsters er to av dei framande artane som det er sett i gang nedkjempingstiltak mot.

Ein utfører derimot tiltak for å hindre spreiing av framande organismar i havet. For å avgrense omfanget av framande marine som artar spreier seg på tvers av havområde har Noreg

underskrive ein internasjonal konvensjon om spreiing av framande organismar med

ballastvatn frå skip. Ballastvatn er sjøvatn som vert fyllt i tankar på skip mellom anna for å oppnå betre flytestabilitet. Om ikkje ballastvatn vert reinsa, kan det vere med på å flytte framande artar til nye havområde.

Eksterne lenker

 Miljødirektoratet: Handlingsplan mot amerikansk mink

27 framande skadelege artar i ferskvatn

Figuren viser antal artar som er vurdert av Artsdatabanken til å utgjere høg eller svært høg økologisk med elvar og innsjøar som eitt av sine viktige leveområde. Totalt er det registrert 27 framande skadelege artar i elvar og innsjøar.

(35)

Kor vidt vi er på rett veg for å nå målet om at økosystema har god tilstand og kan levere økosystemtenester varierar mellom dei ulike gruppene av framande artar som lever i ferskvatn.

Vi utfører en rekkje tiltak mot lakseparasitten Gyrodactylus salaris, og for denne arten er vi på god veg for å nå målet om god tilstand i økosystemet. 23 av 49 vassdrag som er infiserte av lakseparasitten no er fri for parasitten.

For dei andre framande artane i ferskvatn er vi lengre frå å nå målet, ettersom vi med noverande ressurssituasjon berre kan starte nedkjempingstiltak i høgast prioriterte elvar og innsjøar. Spreiing av framande fiskeslag til nye elvar og innsjøar skjer dessverre ofte og ein klarer ikkje å fylje opp med nok tiltak.

Når framande fiskeslag fyrst har etablert seg i nye elvar og innsjøar er det kostbart og

komplisert å fjerne dei. Ein del flyttar fisk til innsjøar der ikkje høyrer heime fordi dei ynskjer nye eksostiske artar å fiske på. Meir informasjon om kva konsekvensar flytting av fisk kan få for det biologiske mangfaldet kan bidra til at færre spreier framande fiskeslag.

Framande vassplantar, som til dømes vasspest og smal vasspest, trugar òg

ferskvassøkosystemet. Vasspestartane er no funnen i over 100 lokalitetar. Det er no laga ein handlingsplan for å samordne tiltak mot vasspest og smal vasspest i landet.

Vasspest trugar økosystemet ved at den kan endre vegetasjonssamansetninga i innsjøar og føre til at ein auka planteproduksjon på grunn av auka tilførsel av næringssalt. Ofte vert førekomstar av spreidd vasspest oppdaga for seint til at det er hensiktsmessig å setje i gang tiltak. Dei mest hensiktsmessigetiltaka mot vasspestartane er informasjon til befolkninga for å hindre at plantane vert spreidd til nye områder og tiltak som avgrensar spreiing i vassdrag der vasspest allereie finst.

Eksterne lenker

 Miljødirektoratet: Handlingsplan mot vasspest og smal vasspest

(36)

36 45 framande skadelege artar i våtmark

Figuren viser antal artar som er vurdert av Artsdatabanken til å utgjere høg eller svært høg økologisk risiko med våtmark som eitt av sine viktige leveområde. Totalt er det registrert 45 framande skadelege artar i våtmark

Er vi på rett veg?

Med våtmark meiner vi her mellom anna myr, kjeldemark og område som jamleg vert utsett for fossespurt eller lagt under vatn på grunn av flaum. Av dei totalt 217 framande artene på svartelista har 45 våtmark som eitt av sine viktigaste leveområde.

For nokre artar, som til dømes mink og mårhund, er vi godt i gang med å gjere tiltak for å sikre god tilstand på økosystema. For andre artar er innsatsen for liten for at vi klarer å halde tritt med spreiinga av framande artar til våtmarka.

Til dømes er om lag 80 prosent av 45 dei framande artane typiske hageplantar. Etter forskrift om fremmede organismer (frå 1.1.2016) vil import, sal og planting av ein del framande skadelege hageplantar verte forbode. Ein må òg søkje om løyve for å plante ein del framande skadelege hageplantar i parkar, dyrka mark og transport- og næringsutbyggjingsområde. Dette vil vere eit viktig grep for å nå målet om at våtmarka som økosystem skal ha god tilstand, sidan miljømyndighetene ikkje har nok tilgjengelege midlar til å fjerne plantar som har spreidd seg til våtmarka.

Eksterne lenker

 Miljødirektoratet: Handlingsplan mot amerikansk mink

(37)

37 116 framande skadelege artar i skogen

Figuren viser antal artar som er vurdert av Artsdatabanken til å utgjere høg eller svært høg økologisk risiko med skog som eitt av sine viktige leveområde. Totalt er det registrert 116 framande skadelege artar i skogen.

Er vi på rett veg?

I skog er det framande planteartar som utgjer det største trugsmålet mot det biologiske mangfaldet. Omtrent 95 prosent av dei framande skadelege artane som finst i skogen er typiske hageplantar. Mange hageplantar har spreidd seg frå hagar til skogen. Andre har blitt dumpa i skogen av hageeigarar som vil bli kvitt hageavfallet sitt, sjølv om det ulovleg å dumpe hageavfall naturen.

Etter forskrift om fremmede organismer (frå 1.1.2016) vil import, sal og planting av ein del framande skadelege hageplantar som kan spreie seg til skogen verte forbode. Ein må òg søkje om løyve for å plante ein del framande skadelege hageplantar i parkar, dyrka mark og

transport- og næringsutbyggjingsområde.

Også ein del utanlandske treslag har spreidd seg frå plantefelt til den naturlege skogen. Med ei eiga forskrift (Forskrift om utsetting av utenlandske treslag til skogbruksformål) som

regulerer bruken av utanlandske treslag har vi betre kontroll med kva type treslag som vert planta og kvar den vert planta. Ein kan dermed unngå at utsetjingar av utanlandske treslag får ein negativ påverknad på naturmangfaldet i framtida.

(38)

38 Tre framande pattedyr har sitt hovudhabitat i skog, dette er mårhund, villsvin og dåhjort. Også ein del sopp trugar også naturmangfaldet i skogen, dette gjeld mellom anna almesykesopp, eikemeldugg og greindrepar. Alle er framande soppar som kan føre til at blant anna tre døyr.

Eksterne lenker

 Forskrift om om utsetting av utenlandske treslag til skogbruksformål

 Forskrift om fremmede organismer

Få framande artar har nådd fjellet

Er vi på rett veg?

Få framande artar har spreidd seg til fjellet. Tilstanden til økosystemet i fjellet reknast som god med omsyn på utbreiinga av framande artar.

Av dei over 1000 framande artane som har evne til å formeire seg i landet er det berre tre framande artar som har eit av sine viktige leveområde i fjellet. Desse tre artane er buskfuru, keisergås og sibirvalmue. Buskfuru er den einaste arten som har eit av sine viktige

leveområde i fjellet som utgjer så stor risiko at ein kan rekne den som ein framand skadeleg art.

Keisergås og sibirvalmue utgjer det Artsdatabanken kallar potensielt høg risiko. Desse utgjer per i dag ikkje så stor risiko at kan reknast som ein framand skadeleg art, men artane har eigenskapar som gjer at dersom få tilhøve endrar seg kan dei kunne oppnå ein høgare risikoklasse.

I fjellet er det ofte det harde klimaet som set grenser kva artar som klarer å leve der. Etter kvart som klimaet endrar seg, og vert våtare og varmare, er det forventa at framande artar som i dag lever i låglandet kan forflytte seg oppover mot fjellet. Det er difor usikkert på om

tilstanden til økosystemet fortsatt vil kunne reknast som god med omsyn på utbreiinga av framande artar i framtida.

Eksterne lenker

(39)

39 Spreidde plantar trugar ope lågland

Figuren viser antal artar med eit av sine viktige leveområde i ope lågland som er vurdert av Artsdatabanken til å utgjere høg eller svært høg økologisk risiko. I ope lågland inkluderer vi hovudleveområda kulturmark, konstruert fastmark, berg og ur og åkrar. Totalt er det registrert 158 framande skadelege artar i ope lågland.

Er vi på rett veg?

Med ope lågland meiner vi her opne områder under tregrensa som ikkje er våtmark. I ope lågland finn ein til dømes kulturmark, bustadområder, vegkantar og industriområde, berg og ur og åkrar. Vi er nok ikkje på rett veg for å nå målet om at økosystema skal ha god tilstand og levere økosystemtenester.

I ope lågland er plantar den gruppa av organismar som utgjer den største trusselen mot biologisk mangfald. Heile 80 prosent av dei framande artane som er spreidd til ope lågland er plantar. Ein antek at ca. 40 prosent av desse plantane har spreidd seg frå hagar. Innanfor områda kulturmark og berg og ur finn vi mellom anna fleire truga naturtypar og truga artar.

Vi har ikkje tal på kor mange individ som etablerar seg i ope lågland årleg, men vi har grunn til å tru at det dessverre slår seg ned fleire plantar i områda som vi reknar som ope lågland enn det vi klarer å nedkjempe.

Miljømyndigheiter, andre sektormyndigheiter, kommunar, frivillige organisasjonar

gjennomfører årleg nedkjempingstiltak mot dei framande planteartane. Statens vegesen og

(40)

40 fleire fylkesmenn har mellom anna bidrege til å fjerne framande planteartar langs vegar. Det er dyrt å nedkjempe framande artar og miljøforvaltninga må difor prioritere kva tiltak som kan setjast i verk. Mange fylkesmenn, som set i verk mange tiltak på fylkesnivå, har laga eigne handlingsplanar mot framande artar der dei mellom anna har gjort slike prioriteringar.

Å hindre at høgrisiko-plantar vert planta i områder der dei kan truge artar og naturtypar som finst i ope lågland er eit viktig førebyggjande tiltak for å hindre tap av biologisk mangfald.

Etter forskrift om fremmede organismer (frå 1.1.2016) vil import, sal og planting av ein del framande skadelege hageplantar verte forbode. Ein må òg søkje om løyve for å plante ein del framande skadelege hageplantar i parkar, dyrka mark og transport- og

næringsutbyggjingsområde. Dette vil vere eit viktig grep for å nå målet om at ope lågland som økosystem skal ha god tilstand, sidan miljømyndigheitene ikkje har nok tilgjengelege midlar til å fjerne plantar som har spreidd seg til ope lågland.

Eksterne lenker

 Forskrift om fremmede organismer

Miljømål 1.1: Økosystema skal ha god tilstand og levere økosystemtenester Indikator: Utvikling i areal av inngrepsfrie naturområde

(41)

 Inngrepsfri natur er en arealbruksindikator som skal vise status og utviklingstrekk for større sammenhengende naturområder i Norge.

 Inngrepsfrie naturområder defineres som områder som ligger en kilometer eller mer i luftlinje fra tyngre tekniske inngrep. Veier, jernbanelinjer, vassdragsinngrep og større kraftlinjer er eksempler på tyngre tekniske inngrep.

Vi får stadig mindre inngrepsfri natur. Dei siste hundre åra er dei villmarksprega naturområda i Noreg (område fem kilometer eller meir unna tyngre tekniske inngrep) reduserte frå omkring

(42)

42 halvparten av landarealet til ca. 11,6 prosent per januar 2013. I Sør-Noreg var det berre att i underkant av 5 prosent i januar 2013.

Direktoratet for naturforvaltning (no Miljødirektoratet) har kartlagt inngrepsfrie område fem gonger; for perioden 1988-1993, 1994-1997, 1998-2002, 2003-2007 og 2008-2012. Bortfallet av inngrepsfrie område har vore noko mindre i dei siste periodane enn i dei to fyrste. Dei viktigaste årsakene er at det i 1990-åra var ein nedgang i vasskraftutbygging og bygging av vegar i jord- og skogbruket.

Nesten 900 kvadratkilometer inngrepsfri natur (område ein kilometer eller meir unna tyngre tekniske inngrep) gjekk tapt i perioden 2008-2012. Dette er ein svak auke i bortfallet på om lag tre prosent i høve til førre periode frå 2003-2007. Inngrep knytte til vegbygging og energianlegg står for om lag 90 prosent av bortfallet i den siste perioden.

Eksterne lenker Klima- og miljødepartementet: Prop. 1 S. (2014–2015). Proposisjon til Stortinget (forslag til stortingsvedtak)

Miljømål 1.1: Økosystema skal ha god tilstand og levere økosystemtenester Indikator: Talet på kulturbetinga naturtypar som er skjøtta

Fire skjøtta naturtypar i kulturlandskapet

Er vi på rett veg?

Ja, vi er på rett veg. Etter at miljøstyresmaktene si tilskotsordning for tiltak i utvalgte/truga naturtypar kom i 2010, har talet på område som blir skjøtta auka jevnt og trutt. Ordninga er knytt til naturmangfaldlova som blei vedteke i 2009. Det meste av tilskotsmidla har gått til skjøtsel i gamle kulturmarker som slåttemark (inkl. lauveng), slåttemyr, kystlynghei og haustingsskog.

I 2014 gjekk miljøforvaltinga sine middel til skjøtsel av:

 545 slåttemarker inkludert lauveng (501 i 2013)

 74 kystlyngheiar (68 i 2013)

 6 haustingsskogar (4 i 2013)

 17 slåttemyrar (11 i 2013)

Andre ordningar som bidrar til å ta vare på truga naturtypar

Det er eit utstrakt samarbeid, både fagleg og økonomisk, mellom landbruks- og miljøsektoren for å ta vare på kulturlandskapet og naturtypane der. Fleire av naturtypane i kulturlandskapet blir skjøtta med ulike verkemiddel i miljø- og/eller landbruksforvaltninga. Også for desse ordningane har talet på skjøtta lokalitetar og areal auka frå 2013 til 2014.

Til dømes blei det i 2014 utbetalt middel frå landbruket si ordning Regionale miljøtilskot, til skjøtsel av om lag 2430 dekar slåttemark, 110 dekar slåttemyr og 136 000 dekar kystlynghei registrert med høge biologiske verdiar.

Andre ordningar som bidrar til skjøtsel av kulturmark er miljøforvaltinga sitt tilskot til nasjonalt verdfulle kulturlandskap, Statens naturoppsyn (SNO) si skjøtsel i verneområde og

(43)

43 landbruks-, kulturminne og miljøforvaltinga sine tilskott til forvalting av Utvalde

kulturlandskap (22 område totalt i Noreg). I 2014 blei det utbetalt 1,4 millionar kroner til skjøtsel og istandsetjing av slåttemark og kystlynghei i dei Utvalde kulturlandskapa.

Vi reknar òg med at grunneigarar og andre gjer ein del skjøtsel utan tilskot frå det offentlege, noko det ikkje finst tal for.

Eksterne lenker

 Forskrift om tilskudd til spesielle miljøtiltak i jordbruket

 Landbruksdirektoratet: Spesielle miljøtiltak i jordbruket

Miljømål 1.1: Økosystema skal ha god tilstand og levere økosystemtenester Indikator: Talet på restaurerte område i våtmark og ferskvatn

Restaurering av myr og våtmark er i startfasen

Er vi på rett veg?

Kvart år blir det gjennomført tiltak for å restaurere og skjøtte våtmarksområder, som - i tråd med Ramsarkonvensjonens definisjon - er elver, innsjøar, myrer, fuktenger og grunne sjøområder ned til seks meters djup. Tiltaka skjer for det meste i våtmarksområder som er verna. Det blir arbeida med å få betre datagrunnlag for restaurering av våtmarker, også utanfor verneområda, slik at vi kan seie noko om trendane som supplerer Naturindeks. Dette vil vise oss om vi er på rett veg.

I tråd med nasjonale og internasjonale miljømål, skal Noreg restaurere minst 15 prosent av degradert natur fram til 2020, og det er naturleg at ein vesentlig del av dette er våtmarker.

Noregs miljømyndigheiter har sett i gang eit pilotprosjekt på restaurering av myr i 2015, for å hauste røynsler, både når det gjeld planlegging, gjennomføring av tiltak og overvaking. Sju myrområder er valt ut for å bli restaurerte i 2015. Tiltaka er i hovudsak gjenplugging av grøfter, og det meste skjer i verneområder. I tre verneområder er det sett i gang

overvakingsprosjekt, der ein brukar 2015 til å samle inn referansedata. Desse myrene blir venta restaurert i 2016.

Ei av Noregs største atlantiske høgmyrer, Gule-Stavikmyrane naturreservat i Møre og

Romsdal, er også nyleg restaurert. Her blei store mengder av dei framande artane sitkagran og bergfure fjerna. Eit anna eksempel er Oppsjømyrene naturreservat i Oslo og Akershus. Her blir det jobba målretta for å bevare leveområdet til den truga orkida myrflangre, blant anna ved å tette gamle drensgrøfter. De sju myrene som blir restaurerte i år er Hammarmyra i Sør- Trøndelag, Okstadmyra og Kvitmyra naturreservater i Nord-Trøndelag, Sakkhusmåsan naturreservat i Oslo/Akershus, Vigremyra naturreservat i Rogaland, Stormyra og Flåmyra naturreservater i Oppland. Dette er for en stor del høgmyrer, en sårbar naturtype som kan ha opptil 10 meter dype torvlag.

Slåttemyr er ein utvald naturtype. Slåttemyrflater er ofte spesielle og artsrike, og er ein sterkt truga naturtype, mens slåttemyrkantar er kritisk truga. Ekstra innsats blir kravd av både

(44)

44 myndigheiter og frivillige for å ta vare på slåttemyra. Det blir derfor gitt tilskot til

grunneigarar og lag og organisasjonar som ønskjer å hjelpe til å restaurere/skjøtte denne naturtypen. Eit døme på tiltak er innsatsen som blir gjort på den kalkrike slåttemyra i Sølendet naturreservat i Sør-Trøndelag, der 1500 dekar blir skjøtta som eit ope slåttelandskap.

Systematisk skjøtsel i Sølendet naturreservat starta allereie i 1976.

Miljømyndigheitene og Landbruksmyndigheitene har gått saman om å fortsette restaurering av myr og anna våtmark i perioden 2016-2020. Det er derfor gode moglegheiter for å snu ein negativ trend på sikt. Ønsket er at det store restaureringsprosjektet skal bidra til å oppfylle tre av regjeringas mål: redusere klimagassutslipp, betre økologisk tilstand og tilpasning til klimaendringar (i dette tilfellet auka flom).

Eksterne lenker

Miljømål 1.1: Økosystema skal ha god tilstand og levere økosystemtenester Indikator: Talet på tilfelle der det er påvist ulovleg GMO i Noreg

Få funn av ulovleg GMO i Noreg

Figuren over viser tal på førekomstar av genmodifiserte organismar (GMO) i prøvar teke av matvarer. Førekomst av GMO i matvarer kan delast inn i tre hovudgrupper: GMO ikkje påvist (grøn), GMO påvist, men under 0,9% (spormengder, lysegrøn) og ulovleg GMO påvist

(oransje). Tal frå 2009 er ikkje tilgjengelege. Tala viser at GMO ikkje er påvist i storparten av prøvane. Før 2011 blei det ikkje påvist ulovleg GMO i mat, men i 2011 blei det gjort tre funn og 2013 blei det gjort eitt funn av ulovleg GMO.

(45)

45 Figuren over viser tal på førekomstar av GMO i prøvar teke av fôrvarer. Førekomst av GMO i fôrvarer kan delast inn i tre hovudgrupper: GMO ikkje påvist (grøn), GMO påvist, men under 0,9% (spormengder, lysegrøn) og ulovleg GMO påvist (oransje). Tal frå 2009 er ikkje

tilgjengelege. Prøvane viser ingen funn av ulovleg GMO, med unnatak av i 2011 då det blei gjort eitt slikt funn. Ein stor del av fôrvarene inneheld spormengder av GMO.

Figuren over viser at det ikkje har blitt påvist GMO i såvarer. Tal frå 2009 er ikkje tilgjengelege

Er vi på rett veg?

(46)

46 Genmodifiserte organismer (GMO) er organsimer som har fått endret sin genetiske

sammensetning ved hjelp av gen- eller celleteknologi.

Sidan 2007 har Mattilsynet ført tilsyn med matvarer, fôrvarer og såvarer for å kontrollere førekomsten av GMO på den norske marknaden. I storparten av prøvane Mattilsynet har tatt er det ikkje påvist ulovleg GMO.

Ein stor del av matvarene og fôrvarene inneheld spormengder av GMO. I 2011 og 2013 blei det avdekt nokre få funn med ulovleg GMO i mat og fôrvarer. Desse produkta er trekte frå marknaden. Mattilsynet har ikkje påvist GMO i såvarer.

Eksterne lenker

--- Miljømål 1.1: Økosystema skal ha god tilstand og levere økosystemtenester

Indikator: Talet på dispensasjonar i strandsona langs kysten (Ikkje status) Indikator: Utvikling i tilgjengeleg strandsoneareal langs kysten (Ikkje status)