Ohio State Üniversitesinde 1945 yılında baĢlatılan çalıĢmaların, davranıĢsal liderlik kavramının geliĢimine birçok değerli katkıları olduğu bilinmektedir. BaĢta liderin takındığı tavırları iĢaret eden betimlemeler oluĢturularak elde edilen tanımlarda, faktör analizi ile liderin davranıĢlarını yorumlayan ve açıklık getiren etkenler belirlenmeye çalıĢılmıĢtır. Ohio State Üniversitesinin araĢtırma merkezinde gerçekleĢtirilen çalıĢmalarda Fleishman, Halpin, Winer, Hempill, Stogdill ve Bass gibi önemli araĢtırmacılar yer almıĢtır. ÇalıĢmalarda araĢtırmacılar, bir liderin orduda baĢarılı olabilmesi için gereken davranıĢları tespit etmeye çabalamıĢlardır. Tespit edilen 1800 adet farklı davranıĢ tipi istatistiksel çalıĢmalar ve yapılan elemelerle 150 adede kadar indirgenmiĢtir. Yapılan bu çalıĢmalar etkin liderin ne Ģekilde tanımlanması gerektiğini belirlemeyi amaçlamaktadır.113
Yüz elli adet temel davranıĢın tespit edilmesinin ardından araĢtırmacılar “Liderlik DavranıĢlarını Tanımlama Anketi” adını verdikleri bir çalıĢma belgesi hazırlamıĢlardır. Yapılan anketlerin sonucunda, liderlik davranıĢlarını tanımlayabilmek adına iki ana faktörün tespit edildiği görülmektedir:
Söz konusu faktörler “yapıyı harekete geçirme” ile “anlayıĢ gösterme” faktörleridir. Lider ve takipçilerinin iliĢkisini “temel davranıĢ biçimleri anlayıĢ faktörü”ne göre Ģu Ģekilde sıralanabilir:114
113 Karabay, a.g.e., s. 65., Dilaver Tengilimoğlu “Hizmet ĠĢletmelerinde Liderlik DavranıĢları Ve
ĠĢdoyumu Arasındaki ĠliĢkinin Belirlenmesine Yönelik Bir AraĢtırma, Ticaret Ve Turizm Eğitim
Fakültesi Dergisi, 1(24), ss. 23-45, Münevver Akyüz, “ÇağdaĢ Okulda Etkili Liderlik, Ege Eğitim Dergisi, 2002, (2), ss. 109-119.
114
Chester A. Schriesheim and Barbara J. Bird. "Contributions of the Ohio State Studies to the Field of Leadership", Journal of Management, 1979, 5 (2), 135-140, pp. 138-140.
68
Lider ile takipçileri arkadaĢtır.
Lider ve takipçileri arasında saygıya dayalı bir iliĢki vardır.
Takipçiler birbirlerini destekler.
Lider kiĢi ile takipçileri arasında güvene dayalı bir iliĢki vardır.
Özetle, anlayıĢ faktörüne göre lider ile takipçileri yakın iliĢkiler kurmalıdır. Liderin, takipçilerinin güvenini kazanması ve takipçilerinin ihtiyaçlarını ön planda tutması gerekmektedir.
Yapıyı harekete geçirme faktörüne göre de liderin sergilemesi gereken davranıĢlar Ģu Ģekildedir sıralanabilir:115
Grup hedefleri belirlenmeli ve organize edilmelidir.
Takipçiler hedeflere doğru yönlendirilmelidir.
Takipçilerin çalıĢmaları kontrol edilmelidir.
Yapıyı harekete geçirme, görev odaklı bir faktördür. Lider ile çalıĢanları arasında bireysel iliĢki bulunması gerekli olmamakta, sadece görevlerin gerçekleĢtirilmesi için gereken iliĢkinin olması yeterli olmaktadır.
Tüm bu çalıĢmaların sonucunda elde edilen faktör ve onların liderin davranıĢlarına yansıması, aĢağıda ġekil-4‟te gösterildiği gibi açıklanabilmektedir.
ġekil 4 - Ohio State Üniversitesi Liderlik AraĢtırmaları
(Kaynak: Gibson, Ivancevich And Donnelly, a.g.e., s. 241.)
115 Ġlhan Erdoğan, ĠĢletmelerde DavranıĢ, 7. Basım, MĠAD Yönetim Yayınları Dizisi, Ġstanbul,
69
ġekilde de görüldüğü üzere beĢ farklı lider davranıĢı bulunmaktadır. Bu beĢ davranıĢtan birincisi, yapıyı harekete geçirmektir; hem bu faktörde hem de anlayıĢ faktöründe yüksek düzeyde puan elde edildiği görülmektedir. Bu nedenle bu faktörün en etkin faktör olduğunu söylenebilir. Dört numaralı liderin her iki faktörde de elde ettiği puanların çalıĢmadaki en düĢük puan olduğu ve etkinliğin düĢük olduğu görülmektedir. AraĢtırmada, etkin liderin baĢarılı olabilmek adına her iki faktöre de sahip olması gerektiği tespit edilen sonuçlar arasındadır.116
Bu araĢtırmalar pek çok açıdan eleĢtiriye maruz kalmaktadır. EleĢtiriler içerisinde en çok benimsenen Korman‟ın öne sürdüğü görüĢtür:
Korman‟a göre bu üç argüman Ģu Ģekilde ifade edilmektedir:117
AraĢtırmacılar, liderlik davranıĢları üzerine çalıĢtıklarını ifade etmelerine rağmen durumsal değiĢkenleri kavramsallaĢtırmaya çalıĢmıĢlardır.
ÇalıĢmalarının çoğunda, lider davranıĢları ile etkinlik arasında önemsenmeyecek düzeyde bir korelasyon tespit edilmiĢtir.
AraĢtırmacıların teorisi, konu ile alakalı nedensellik iliĢkisi hakkındaki sorulara cevap bulunamamıĢtır.
Ayrıca gerçekleĢtirilen araĢtırmaların sadeliği, genelleme için birtakım eksikliklerin bulunduğu ve liderin mevcut etkinliğinin ölçümü anketinin güvenilirliği hakkında Ģüpheler olduğu da ifade edilebilmektedir.
Liderlik tutumlarını tanımlamada etkili olan inisiyatif ve bireyi dikkate alma faktörlerinin ne denli önemi rol aldığı yapılan bu çalıĢmaların sonuçları arasında yer almaktadır. Liderlik tutumlarının birbirinden bağımsız bu iki faktör etrafında yoğunlaĢması da yine bu çalıĢmalar ile tespit edilen önemli sonuçlardandır. Bireyi dikkate almak; liderin, takipçileri ile saygı, güven, arkadaĢlık ve dostluk gibi kavramları yakalayabilmesi için sergilediği tavır ve tutumlarını içermektedir. Bu etkende, standart iliĢkilerin ötesinde liderin takipçilerinin ihtiyaçları ile yakından ilgilenmesi ve bu yönde tutum sergilemesi anlatılmaktadır. Nitekim takipçilere göre lider, kendilerinin ihtiyaç ve isteklerini karĢılamakla sorumlu olan kiĢi niteliği taĢımaktadır. Bu durum da liderin, davranıĢlarında takipçilerine ağırlık vermesi gerektiğini götermektedir. Ġnisiyatif etkeninde ise liderin, gerçekleĢtirilmesi planlanan amaç ile ilgili olarak iĢin vaktinde yapılabilmesi için örgüt üyelerini iyi organize etmesi yer almaktadır. Bu da liderin; iletiĢim ağını, iĢle alakalı zaman dağılımı
116 Steven Kerr and John M. Jermier, “Substitutes for Leadership: Their Meaning and
Measurement”, Organizational Behavior and Human Performance, 1978, 22 (3), 375-403, pp. 377- 381.
117
70
planlamayı ve bu yönde takipçilerine direktifler verme doğrultusundaki tutumlarını anlatmaktadır.118 Yani bu etken, liderin, iĢin tamamlanması ve iĢin kendisine verdiği önemi vurgulanmaktadır.
Ohio State Üniversitesinde, araĢtırmacılar tarafından liderlik alanında yoğun bir çalıĢma baĢlatılmıĢtır. Lider davranıĢı; “dikkate almak ve inisiyatif veya iĢe ağırlık vermek” olarak iki temel boyutta toplanmıĢtır. Bunlar; “dikkate almak faktörü” ve “inisiyatif veya iĢe ağırlık vermek faktörü” olarak da ifade edilinebilinir.